Klub Przyrodników, 21 lutego 2005
Wskazówki dla osób uczestniczących w KTG Nadleśnictw

Wnioski - im bardziej konkretne tym lepiej (nie ogólny postulat, żeby chronić stare drzewostany, tylko wykaz wydzieleń które należałoby chronić), a także konkretne wykazy postulowanych rezerwatów, użytków; stanowiska cennych roślin - zawsze na piśmie i przesłać do Nadleśnictwa, RDLP i wykonawcy planu 

I KTG ustala wytyczne dotyczące wykonania projektu planu urządzenia lasu, rozpatrując następujące zagadnienia: (...)
•	zmiany numeracji oddziałów oraz sposób oznakowania oddziałów i pododdziałów w terenie,
Warto dążyć do trwałości i stabilności podziału. Jeżeli są sposoby oznakowania należące do tradycji i kultury leśnej, warto tu podkreślić i postulować utrzymanie.
Stabilność numeracji oddziałów ułatwia lokalizację dawnych obserwacji przyrodniczych.
•	podział lasów ze względu na dominujące funkcje (rezerwaty, lasy ochronne, lasy gospodarcze) oraz akceptacja wyników aktualizacji zasięgu obszarów chronionych,
Tu należy:
-	przypomnieć o projektowanych rezerwatach przyrody;
-	postulować uznanie konkretnych fragmentów lasu o wybitnych wartościach przyrodniczych za "ochronne - cenne fragmenty rodzimej przyrody" lub "ochronne - stanowiska roślin i zwierząt chronionych"
-	sprawdzić czy zasięgi lasów wodochronnych i glebochronnych są ok. Ew. postulować uznanie za wodochronne lasów wokół jezior, cieków i na torfowiskach, a za glebochronne - na wydmach i stromych skarpach.
Uwaga, sam zapis o uznaniu lasu za ochronny nic jeszcze nie oznacza, natomiast tworzy podstawy by na dalszych etapach postulować potrzebne modyfikacje gospodarki.
•	wyróżnianie gospodarstw: specjalne, lasów ochronnych, lasów gospodarczych (z podziałem na zrębowe, przerębowo-zrębowe i przerębowe) oraz przebudowy, z uwzględnieniem funkcji pełnionych przez lasy oraz przyjętych celów gospodarowania, 
Zaliczenie konkretnych drzewostanów do gospodarstwa specjalnego umożliwia gospodarowanie w nich "na podstawie potrzeb konkretnego drzewostanu", a nie na podstawie ogólnego modelu gospodarki leśnej. Np. umożliwia przetrzymywanie na pniu starych, "przeszłorębnych" drzewostanów (odstąpienie od ich wycinania / odnowienia), albo zastosowanie niestandardowych zabiegów. Warto wnioskować o zaliczenie do gospodarstwa specjalnego znanych lasów szczególnie cennych (konieczne ich dokładne wskazanie) oraz lasów na siedliskach skrajnych (na wydmach, na borach bagiennych, na mokrych olsach, w granicach projektowanych rezerwatów).
Uwaga, należy doprowadzić do zaliczenia wszystkich lasów w postulowanych rezerwatach do gospodarstwa specjalnego, bo to jest formalna podstawa żeby ich nie wycinać (lasy w istniejących rezerwatach muszą automatycznie się znaleźć w tym gospodarstwie).
	Powołując się na ustalenia pkt. poprzedniego, należy postulować zaliczenie do gospodarstwa specjalnego lasów uznanych za ""ochronne - cenne fragmenty rodzimej przyrody" lub "ochronne - stanowiska roślin i zwierząt chronionych", inaczej status ochronny może nic praktycznego nie znaczyć.
	Nie jest możliwe zaliczenie do gospodarstwa specjalnego wszystkich lasów wodo- i glebochronnych, choć warto postulować zaliczenie tu lasów w najbardziej skrajnych warunkach ekologicznych (wydmy, bory bagienne, specyficzne siedliska np. płytkotorfowe Bw, buczyny na murszach w LMw).
	Wyróżnienie gospodarstw: zrębowego, przerębowo-zrębowego i przerębowego jest ważne, ale jest to konsekwencja typów rębni przyjętych dla poszczególnych typów siedliskowych lasu. 
•	przyjęcie wieków rębności dla głównych gatunków lasotwórczych w obrębach leśnych, zgodnie z wytycznymi podanymi w § 24 i § 83 niniejszej instrukcji,
Wieki rębności są tylko parametrem do obliczenia etatu; nie oznaczają że każdy drzewostan po osiągnięciu tego wieku ma być wyrąbany, ale w praktyce można w przybliżeniu przyjąć, że tak właśnie działają. Jeżeli podniesiemy wiek rębności gatunku ze 100 do 120 lat to długofalowo zwiększy się udział drzewostanów 100-120 letnich, nie będzie to natomiast miało większego wpływu na udział drzewostanów starszych.
	Większy wiek rębności zaowocuje mniejszym etatem i odwrotnie.
Wieki rębności nie dotyczą tych drzewostanów, które umieściliśmy w gospodarstwie specjalnym, 
Silnie zakorzeniona i utrwalona w instrukcji urządzania lasu praktyka jest taka, że wieki rębności podstawowych gatunków ustala się na poziomie minimalnych wieków dopuszczonych rozporządzeniem ministra. Bardzo trudno jest to zmienić (praktyka wymagania akceptacji na szczeblu DGLP i Ministra) i na to trzeba mieć bardzo dobre argumenty. Zarządzenie Dyrektora Generalnego LP dopuszcza stosowanie wieków rębności w "widełkach" ustalonych dla poszczególnych nadleśnictw przez IBL (tabela)
Łatwiej podjąć na KTG decycję dotyczącą wieków rębności Md, Js, Jw, Kl, Gb, Lp, Brz, Os, Ol, Tp, choć i to jest traktowane jako "odstępstwo od instrukcji urządzania lasu"
•	aktualizacja programu ochrony przyrody,
Można wnioskować o terenowe zinwentaryzowanie stanowisk roślin, zwierząt, płatów wybranych ekosystemów, biorąc jednak pod uwagę że wykonawca jest już wybrany i z reguły jego umiejętności są ograniczone.
	Tu warto wskazać istniejące źródła informacji, w tym własne bazy danych, istniejące publikacje zawierające dane o przyrodzie terenu, z których należałoby skorzystać itp. Należy zastrzec i dopilnować, żeby w takich przypadkach było wyraźnie podane źródło danych.
	Tu należy wskazać wszystkie postulowane formy ochrony przyrody, z wnioskiem o ich ujęcie w programie. 
	Warto wskazać także "lasy o szczególnej wartości przyrodniczej", także jeżeli nie są proponowane do ochrony formalnej. To można dość śmiało (optimum: 1000-2000 ha w przeciętnym nadleśnictwie). Wartości trzeba oczywiście uzasadnić. W oparciu o to wskazanie można proponować: status lasu ochronnego (zob. wyżej), wyłączenie z użytkowania (zob. niżej), wprowadzenie dodatkowych docelowych typów drzewostanu (zob. niżej), modyfikacje stosowanych rębni (zob. niżej).
	Wyraźnie zastrzec, że dane o stanowiskach cennych roślin i zwierząt z programu ochrony przyrody zostały przepisane także jako "informacje różne" do głównego opisu taksacyjnego (leśniczy w praktyce korzysta tylko z opisu, nie z POP). W lepszych nadleśnictwach można próbować wnioskować o wpisanie do "informacji różnych" wskazań ochronnych dla stanowisk cennych roślin, np. "zabezpieczyć podczas zrywki" czy inne. np. "kosić w lipcu".
•	projektowanie użytkowania rębnego i przedrębnego,
Tu warto postulować konkretne drzewostany do wyłączenia z użytkowania rębnego (tj. żeby ich nie wycinać).
	Można tu postulować żeby drzewostanów na siedliskach skrajnych nie projektować do użytkowania rębnego i przedrębnego. Z reguły udaje się to dla Bb, Bs a niekiedy dla najwilgotniejszych Ol (tzw. Ol 3). Warto postulować także dla BMb (inaczej bory bagienne mogą być "naciągnięte" do BMb który już wolno ciąć)
	Ważnym elementem są tu typy rębni przypisanych do poszczególnych typów siedliskowych lasu. Są one związane z gospodarczym typem drzewostanu (zob. niżej). Najczęściej spotykany punkt do dyskusji to ewentualna rębnia I (tj. zręby zupełne) na siedliskach o charakterze bagiennym (zwykle leśnicy chcą na Ol, często także na BMb, LMb).
	Uwaga, niektóre bory bagienne w sensie ekologicznym mogą występować na płytkich torfach na siedlisku diagnozowanym jako Bw, kwaśne buczyny nad morzem rosną na LMw jako unikatowy typ wilgotnej buczyny namurszowej, świetliste dąbrowy rosną na BMśw - te i inne lokalne specyfiki trzeba brać pod uwagę!
•	planowanie hodowlane z uwzględnieniem lokalnych warunków produkcji leśnej, a w szczególności: typy gospodarcze drzewostanów i orientacyjne składy odnowienia na poszczególnych siedliskach (z uwzględnieniem wskazań zawartych w § 24 i § 40 niniejszej instrukcji),
Niemal zawsze nadleśnictwo i autor planu dąży do przepisania typów i składów gatunkowych z Zasad Hodowli Lasu. Generalnie warto dążyć do jak największego zróżnicowania Gospodarczych Typów Drzewostanu i orientacyjnych składów upraw - tj. do podania kilku, a nie jednego wariantu w ramach poszczególnych typów siedliskowych lasu. Od docelowego składu zależy, jakie gatunki leśnicy będą sadzić, protegować w trzebieżach, a także które drzewostany będą przebudowywać w pierwszej kolejności
	Tu można postulować modyfikacje udziału % poszczególnych gatunków. Można także zaproponować przyjęcie dodatkowych typów drzewostanów, odpowiadających cennym naturalnym zbiorowiskom leśnym (grądy, świetliste dąbrowy, buczyny). Jest to bardzo ważne, jeżeli nie chcemy żeby w świetlistych dąbrowach wprowadzano podszyty, grądy podsadzano bukiem, a do buczyn wprowadzano daglezję lub wycinano gniazda i sadzono dęba lub modrzewia.
	Ważnym materiałem jest zestawienie lokalnej (!) relacji między siedliskowymi typami lasu a zbiorowiskami roślinnymi oraz składy naturalnych zbiorowisk roślinnych.
	Można i warto powoływać się na dwa ważne opracowania oparte na podstawach geobotanicznych (choć i od nich trzeba robić lokalne odstępstwa i modyfikacje!):
-	Siedliskowe podstawy hodowli lasu (2004, w druku) i wyróżnione w nich "typy lasu" (są zbliżone do zbiorowisk roślinnych) w ramach poszczególnych typów siedliskowych
-	Maszynopis "Opracowanie składów gatunkowych drzewostanów w poszczególnych fazach rozwojowych w zależności od typu siedliskowego lasu, zespołu roślinnego i regionu (Matuszkiewicz J. M. 1996)
Uwaga, niektóre bory bagienne w sensie ekologicznym mogą występować na płytkich torfach na siedlisku diagnozowanym jako Bw, kwaśne buczyny nad morzem rosną na LMw jako unikatowy typ wilgotnej buczyny namurszowej, świetliste dąbrowy rosną na BMśw - te i inne lokalne specyfiki trzeba brać pod uwagę!
	Warto postulować żeby w docelowych składach nie było gatunków obcych. Z reguły nie budzi to sprzeciwów, dopóki nie chodzi o daglezję oraz o gatunki rosnące w Polsce, ale lokalnie będące poza zasięgiem (świerk, modrzew, buk) - właśnie te jednak warte są dyskusji.
•	przebudowa drzewostanów, w tym hierarchia potrzeb dotyczących przebudowy (zgodnie z wymogami § 40 ust. 6 niniejszej instrukcji),
W hierarchii potrzeb przebudowy niewiele można zmodyfikować, bo jest określona instrukcją urządzania lasu. Pilność przebudowy zależy od tzw. "niezgodności z siedliskiem" - w praktyce od niezgodności drzewostanu ze składem docelowym określonym wyżej. Dlatego określenie docelowych składów jest tak ważne.
	Jeżeli są pojedyncze drzewostany wprawdzie nienaturalne, ale cenne dla jakichś elementów przyrody (np. sztuczna stara świerczyna na Pomorzu ważna dla włochatki) to w tym miejscu należy postulować by odłożyć jej przebudowę.
•	użytkowanie uboczne i zagospodarowanie łowieckie,
Tu problemy zbioru grzybów i jagód oraz współpracy z gospodarką łowiecką; możliwości przeciwdziałania zagrożeniom są jednak ograniczone. Tu także miejsce na dyskusję o ew. dopuszczeniu użytkowania bazy zielarskiej (np. kruszyny)
Warto spojrzeć na zagospodarowanie łowieckie pod kątem:
-	zgodności z potrzebami ochrony cennych przyrodniczo łąk śródleśnych (postulować koszenie w ramach zagospodarowania łowieckiego; uwaga ważne są szczegółowe parametry koszenia np. termin, wysokość runi, jak i fakt że trzeba zbierać siano - powinny być wyartykułowane)
-	ew. zagrożeń dla cennych ekosystemów nieleśnych jakie może przynieść zagospodarowanie łowieckie (lokalizacja poletek łowieckich na cennych przyrodniczo łąkach, zamiary "pełnej rekultywacji" i podsiewania łąk, wprowadzanie obcych gatunków jako paszy.
•	rekreacyjne zagospodarowanie lasu (w tym potrzeba wykonania mapy przeglądowej zagospodarowania rekreacyjnego),
Tu m. in. szlaki turystyczne, formy udostępnienia, lokalizacja parkingów leśnych, miejsc biwakowania itp.
•	ochrona lasu, w tym ochrona przeciwpożarowa,
Tu m. in zwalczanie szkodliwych owadów i grzybów.
•	rekultywacja terenów zdewastowanych,
Można mieć postulaty, jeżeli potrzeba, w tym np. pozostawienie do naturalnej sukcesji.
•	szczegółowy zakres i wymagana forma map przeglądowych do planu urządzenia lasu,
Tu warto postulować dobre wykonanie mapy rozmieszczenia walorów przyrodniczych; na pewno nie powinna być w skali mapy sytuacyjnej 1:50 000. Optymalne jest wykonanie w skali mapy gospodarczo-przeglądowej 1:10000 z egzemplarzami dla leśniczych (taka praktyka jest w niektórych RDLP). Od biedy do zaakceptowania jest skala mapy przeglądowej 1:25000, ale nie mniejsza. Warto dopilnować, żeby stanowiska roślin i zwierząt chronionych były zaznaczone na mapie. 
•	zakres i sposoby wykonywania prac dodatkowych, nie normowanych w niniejszej instrukcji (w tym dodatkowe wykazy lub zasady, np. wykaz drzewostanów o budowie przerębowej - § 82 ust. 14, wdrożenie „Zasad...” – o których mowa w § 82 ust. 15 niniejszej instrukcji),
Można postulować takie prace, np. rozpoznanie zasobów martwego drewna np. w wybranych leśnictwach lub wydzieleniach. Dobrze jest jednak zachować umiar - proponować to co nie obciąży znacząco (wykonawca jest już wybrany i pieniądze na wykonanie określone!).
•	specyficzne zagadnienia dotyczące inwentaryzacji lasu i gospodarki leśnej w nadleśnictwie (w tym: średni okres odnowienia w gospodarstwie, przewidywany % uszkodzeń młodego pokolenia w drzewostanach KO i KDO podczas ścinki i  zrywki oraz od zwierzyny, problem zalesienia gruntów porolnych, przydatność siedlisk pod plantacyjne uprawy drzew leśnych, itp.),
Dopilnować żeby nie przeznaczono do zalesienia cennych przyrodniczo gruntów nieleśnych, oraz by nie zorganizowano plantacyjnej uprawy, plantacji nasiennej, bloku upraw pochodnych itp. kosztem cennych naturalnych lasów. 
Dopilnować żeby stosowano także zalesienia przez naturalną sukcesję.

II KTG rozpatruje zagadnienia dotyczące:
•	stwierdzenia zgodności wykonanych prac z przepisami prawnymi oraz obowiązującymi zasadami i wytycznymi (w tym z wytycznymi narady wstępnej oraz I KTG),
Tu można zakwestionować - jeżeli jest taka potrzeba - jakość wykonania niektórych prac, m. in. programu ochrony przyrody. W tym punkcie należałoby zwrócić uwagę na błędy w planie. Z punktu widzenia przyrody, warto sprawdzić:
-	opis warunków przyrodniczych w elaboracie planu ugl, w tym szczególnie opis zbiorowisk roślinnych jeśli jest;
-	cały tekst Programu Ochrony Przyrody, a szczególnie:
•	czy listy flory i fauny wyglądają wiarygodnie (czy nie za krótkie, czy nie zawierają gatunków których tu być nie może lub dawno wyginęły, czy nie zawierają np. gatunków wysokogórskich w nadleśnictwach niżowych ...);
•	czy dane są aktualne (czy nie przepisano gatunków z ATPOLu jako współcześnie występujących);
•	czy podano stanowiska występujących gatunków cennych i czy są one wiarygodne siedliskowo;
•	czy liczba tych stanowisk odpowiada "nasyceniu terenu wartościami przyrodniczymi" - czy wyszukanie jest w miarę wiarygodne?
•	czy nie pominięto znanych nam walorów przyrodniczych lub nie zaniedbano skorzystania ze znanych nam baz danych;
•	czy wskazania ochrony dla poszczególnych walorów przyrodniczych są prawidłowe z punktu widzenia ekologicznego;
•	lista i opisy zbiorowisk roślinnych (czy odpowiadają rzeczywistości lokalnej, czy nie przepisano ich z klucza Matuszkiewicza);
•	program działań ochronnych - czy odzwierciedla rzeczywiste potrzeby (czy np. wskazano na potrzebę koszenia łąk storczykowych, budowy zastawek itp. ? czy zapisy są konkretne i dotyczą konkretnych lokalizacji?)
-	Spójność między POP a innymi częściami programu:
•	czy stanowiska cennych gatunków zidentyfikowane w POP są przeniesione także do głównego opisu taksacyjnego?
•	czy zapisy zasadniczej części planu ugl nie są sprzeczne z potrzebami ochrony wynikającymi z POP (czy nie zapisano Rb I w wydzieleniu gdzie zidentyfikowano stanowisko orlika?)

Uwaga, wskazując braki w treści POP i pugl (np. brak listy stanowisk gatunków chronionych) należy - jeżeli tylko się da - powoływac się wyraźnie na punkty Instrukcji Urządzania Lasu oraz Instrukcji Sporządzania Programu Ochrony Przyrody, a dopiero w drugiej kolejności na merytoryczną potrzebę istnienia odpowiednich elementów.
•	przyjęcia proponowanych, celów, zasad, zadań i sposobów realizacji gospodarki leśnej w przyszłym okresie gospodarczym, odpowiednio dla nadleśnictwa, obrębów leśnych, gospodarstw i poszczególnych drzewostanów, w tym akceptacja lub korekta:
-	celów perspektywicznych i średniookresowych dla nadleśnictwa, obrębów leśnych i gospodarstw (w tym GTD dla typów siedliskowych lasu i wieki rębności dla panujących gatunków drzew),
-	celów i sposobów ich realizacji określanych dla poszczególnych drzewostanów (w tym GTD i wieki dojrzałości rębnej dla drzewostanów),
Tu można wrócić do dyskusji (patrz wyżej) o:
-	wiekach rębności (zobacz wyżej)
-	docelowych składach gatunkowych na poszczególnych typach siedliskowych lasu (zobacz wyżej)
-	typów rębni dla poszczególnych typów siedliskowych lasu
-	podziału wg dominujących funkcji lasu (rezerwaty, lasy ochronne, lasy gospodarcze),
Tu można wrócić do postulatów dot. proponowanych rezerwatów i lasów ochronnych (zob. wyżej).
-	podziału lasów na gospodarstwa (w tym szczegółowe wytyczne w sprawie gospodarstwa przebudowy),
Tu można wrócić do postulatów dot. gospodarstw, szczególnie gospodarstwa specjalnego.
-	programu ochrony przyrody,
Tu należy proponować poprawki, jeżeli program jest niezadowalający. W szczególności można proponować dopisanie ważnych zagadnień ochrony przyrody lub zmianę treści punktów programu. Jeżeli inwentaryzacja jest niedostateczna, to można postulować wpisanie do programu pożądanych procedur inwentaryzacji walorów przyrodniczych.
Można np. wnioskować, żeby podkreślono deficyt martwego drewna i problem ochrony ksylobiontów. Warto wskazać drzewostany szczególnie dla nich ważne i postulować żeby traktowano je szczególnie, np. zostawiano każde drzewo martwe a nie tylko część. Warto wskazać liczbowo pożądaną ilość martwego drewna (m3/ha).
Uwaga, jeśli chodzi o drzewa dziuplaste, warto powołać się na nową Instrukcję ochrony lasu (dostępna na stronach DGLP - biblioteka) paragrafy 219 i 220. dot. martwego drewna Wyznacza się 5 drzew dziuplastych na 1 ha, a leśniczy prowadzi ewidencję, może nanieść na mapę lub oznakować biała literą E.
-	etatu użytkowania rębnego oraz orientacyjnego etatu użytkowania przedrębnego na okres obowiązywania planu urządzenia lasu, w tym ewentualna zmiana współczynników redukcyjnych miąższości brutto na miąższość netto oraz określenie dopuszczalnego % użytkowania przedrębnego do spodziewanego przyrostu,
Tu niewiele można zmienić, bo etat wynika z określonego algorytmu. Tylko jeżeli w istotny sposób zmieniono: podział lasów na gospodarstwo specjalne i resztę, albo wprowadzono projekt dużego rezerwatu przyrody, to etat powinien być jeszcze raz przeliczony.
Uwaga, wielkość etatu cięć nie jest równoważna "sile presji gospodarki leśnej na las". Mały etat (np. gdy realizowany w starych naturalnych drzewostanach) może być bardziej szkodliwy niż duży (bp. gdy realizowany jako przebudowa drzewostanów sztucznych).
-	sposobów użytkowania rębnego i rębni dla poszczególnych gospodarstw (w tym wykaz projektowanych cięć rębnych wraz z mapą przeglądową cięć),
Tu można wrócić do dyskusji (patrz wyżej) o typach rębni dla poszczególnych typów siedliskowych lasu. Przede wszystkim jednak warto sprawdzić mapę cięć, czy nie są zaplanowane do cięcia ważne dla przyrody drzewostany; można postulować wyłączenie z planu cięć konkretnych pojedynczych drzewostanów, powołując się na argumenty przyrodnicze. 
-	zadań dotyczących pielęgnowania lasu,
Sprawdzić czy nie zaprojektowano cięć przedrębnych (czyszczeń, trzebieży) w rezerwatach przyrody oraz w lasach wyłączonych z użytkowania poprzednimi decyzjami (Bb, Bs - o ile udało się osiągnąć)
-	zadań z zakresu hodowli lasu: zalesień, odnowień (w tym podsadzeń, dolesień, poprawek i uzupełnień), pielęgnowania upraw i młodników,  wprowadzania podszytów oraz melioracji leśnych (agrotechnicznych i wodnych),
Warto sprawdzić czy nie zaplanowano wprowadzania podszytów do borów suchych i świeżych oraz w świetliste dąbrowy. Warto też sprawdzić, jakie gatunki są przewidziane do podszytów i czy one nie są obce ekologicznie ekosystemom.
-	kierunkowych zadań z zakresu ochrony lasu i ochrony przeciwpożarowej, wraz z mapami przeglądowymi,
Można wrócić do dyskusji - patrz wyżej.
-	kierunkowych zadań z zakresu ubocznego użytkowania lasu oraz gospodarki łowieckiej (wraz z  mapą przeglądową gospodarki łowieckiej),
Można wrócić do dyskusji - patrz wyżej.
-	potrzeb w zakresie infrastruktury technicznej (w tym dotyczących terenów i urządzeń turystyczno-rekreacyjnych),
Można wrócić do dyskusji - patrz wyżej.
•	innych zagadnień ważnych lub specyficznych dla gospodarki leśnej w nadleśnictwie, w tym: lasy nadzorowane, wymogi dotyczące formy map (zgodnie z § 131 ust. 6 niniejszej instrukcji) i zestawień, konieczność zastosowania prognostycznego programu symulacyjnego (zgodnie z § 123 ust.3 niniejszej instrukcji), itp.