MINISTERSTWO ROLNICTWA I ROZWOJU WSI

PROJEKT KRAJOWEGO PROGRAMU ROLNOŚRODOWISKOWEGO

DZIAŁANIE 4 W RAMACH PLANU ROZWOJU OBSZARÓW WIEJSKICH NA LATA 2004 – 2006

(materiał informacyjny)

Warszawa, październik 2002

KRAJOWY PROGRAM ROLNOŚRODOWISKOWY

Priorytet: Ochrona środowiska i zachowanie walorów przyrodniczych obszarów wiejskich 
Fundusz: EFOIGR – Sekcja Gwarancji
Podstawa prawna
Rozporządzenie Rady (WE) 1257/1999 w sprawie wsparcia rozwoju wsi przez Europejski Fundusz Orientacji i Gwarancji Rolnej (EFOIGR), (art. 22 – 24) oraz Rozporządzenie Komisji (KE) 445/2002 (art. 13 - 21).
Cele szczegółowe Działania
•	promocja  systemów produkcji  rolniczej przyjaznej dla środowiska;    
•	zachowanie różnorodności biologicznej siedlisk półnaturalnych, w tym zasobów genetycznych w rolnictwie; 
•	zachowanie i odtwarzanie elementów krajobrazu rolniczego o znaczeniu ochronnym oraz kulturowym;  
•	podniesienie świadomości ekologicznej wśród społeczności wiejskiej.
Opis Działania 
Działanie obejmuje przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe, dobrowolnie realizowane przez rolnika w zakresie wieloletniego planu działalności rolnośrodowiskowej, związane z gospodarowaniem rolniczym, służące ochronie środowiska oraz zachowaniu dziedzictwa przyrodniczego wsi. Zalecenia zawarte w planie działalności rolnośrodowiskowej wykraczają poza zwykłą dobrą praktykę rolniczą obowiązującą  w  naszym kraju i nie będą pokrywać się z  innymi instrumentami WPR. 
Przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe obejmują:
•	stosowanie metod przyjaznych dla środowiska bądź metod ekologicznych w produkcji rolniczej w rozumieniu ustawy o rolnictwie ekologicznym; 
•	utrzymanie nisko produktywnych łąk i pastwisk o wysokich walorach przyrodniczych;
•	utrzymanie  siedlisk  stanowiących ostoje  dzikiej przyrody;
•	zmiana form użytkowania gruntów rolnych na mniej dochodową,
•	zagospodarowanie gruntów zaniedbanych i odłogowanych;
•	stosowanie zabiegów w celu ochrony gleby i zmniejszenia strat azotu;
•	tworzenie stref buforowych na granicy użytków rolnych z obszarami zadrzewionymi i zbiornikami wód otwartych;
•	tworzenie zadrzewień śródpolnych;
•	zachowanie rodzimych ras zwierząt i miejscowych odmian roślin uprawnych.
Obszar całego gospodarstwa rolnego będzie objęty planem działalności rolnośrodowiskowej, w którym zostaną określone pakiety rolnośrodowiskowe i działki rolne, na których będą realizowane zadania, określone w planie, w okresie 5 lat trwania planu.. Wnioski rolnośrodowiskowe o zatwierdzenie planu działalności rolnośrodowiskowej będą przyjmowane przez Agencję Płatniczą przez cały rok i rozpatrywane sukcesywnie zgodnie z procedurą.
Systemem pomocy finansowej będą objęte grunty użytkowane rolniczo i tereny nierolne, na których prowadzone będą specjalne zabiegi. Wykluczone z pomocy będą grunty rolne zabudowane, grunty pod wodami powierzchniowymi, płynącymi i stojącymi, grunty leśne (powyżej 0,1 ha) oraz grunty odłogowane, na których nie będą realizowane pakiety rolnośrodowiskowe. 
Program rolnośrodowiskowy, który został nazwany Krajowym Programem Rolnośrodowiskowym (KPR), składa się z czterech schematów (podprogramów):
Schemat I: Ochrony różnorodności biologicznej obszarów rolnych - będzie wdrażany na terenie geograficznie wydzielonych stref, tzw. Obszarów Przyrodniczo Wrażliwych (OPW), które obejmują obszary rolnicze o wybitnych walorach przyrodniczych. Wstępnie wydzielono na terenie kraju 4 OPW, tj. Biebrzańsko-Narwiański, Ujście Warty, Doliny Baryczy i wschodnio-karpacki, pełniące kluczową rolę w tworzonym systemie sieci NATURA 2000. Celem Schematu jest ochrona półnaturalnych siedlisk łąk i pastwisk zagrożonych degradacją w wyniku zaniechania użytkowania bądź ich intensyfikacji. Dla każdego OPW będzie dokonany wybór pakietów odpowiednio do jego specyfiki przyrodniczej i potrzeb działań ochronnych. W ramach tego Schematu, oprócz minimum rolnośrodowiskowego, będą realizowane, jako obligatoryjne, pakiety przyrodnicze (Kod: P01, P02, P03, P04). Ponadto rolnicy będą mogli dobrowolnie realizować pakiety systemowe (S01, S02 i S03) oraz pakiety środowiskowe, dotyczące tzw. renaturyzacji łąk uprawnych (K01) oraz zasobów genetycznych (G01).
Schemat II - Ochrona środowiska przyrodniczego i krajobrazu - o zasięgu horyzontalnym, ze wskazaniem obszarów priorytetowych w każdym województwie. Schemat ten obejmie około 5% powierzchni użytków rolnych województwa. Został on ukierunkowany na promocję rolnictwa zrównoważonego oraz rozwiązywanie problemów środowiskowych o zasięgu regionalnym jak, np.: przeciwdziałanie erozji i zanieczyszczeniu wód azotanami, ochronę i kształtowanie struktury krajobrazu w celu zachowania walorów przyrodniczych i zwiększanie naturalnych mechanizmów samoregulacyjnych w krajobrazie np. poprzez wprowadzanie zadrzewień i stref buforowych, itd. W ramach Schematu II, oprócz minimum rolnośrodowiskowego, będą realizowane obligatoryjne pakiety systemowe (S01 lub S03) oraz dobrowolne pakiety środowiskowe (K01, K02, K03, K04) i niektóre pakiety przyrodnicze (P04, P05 i P02a02). Warunkiem realizacji pakietów dobrowolnych będzie wdrażanie jednego z pakietów systemowych. Liczba pakietów dobrowolnych na poziomie gospodarstwa będzie ograniczona do trzech.
Schemat III - Rolnictwo ekologiczne - schemat ogólnokrajowy, którego celem będzie promocja rolnictwa ekologicznego. Schemat będzie wdrażany bez ograniczeń przestrzennych. Jednakże na terenie wydzielonego OPW, rolników ekologicznych będą obowiązywały stosowane tam pakiety przyrodnicze. W ramach Schematu III obligatoryjnie będzie realizowane minimum rolnośrodowiskowe i pakiet systemowy (S02). Ponadto rolnicy ekologiczni i przestawiający się na produkcję ekologiczną będą mogli wybierać dodatkowe pakiety związane z tworzeniem stref buforowych (K04) i renaturyzacją łąk uprawnych (K01).
Schemat IV - Ochrona zasobów genetycznych w rolnictwie - schemat ogólnokrajowy, którego celem jest ochrona zasobów genetycznych zgromadzonych w tradycyjnych odmianach roślin uprawnych i sadowniczych oraz rasach zwierząt gospodarskich. Rolnicy uczestniczący w tym schemacie będą przestrzegać wymogów minimum rolnośrodowiskowego i pakietów w zakresie zasobów genetycznych w rolnictwie (G01, G02). Pakiety systemowe (S01 i S03) są dobrowolne.
Rolnik może uczestniczyć tylko w jednym schemacie rolnośrodowiskowym.
Jak wynika z powyższej charakterystyki, każdy schemat programu ma własną kombinację różnych pakietów działań, które zostały pogrupowane dodatkowo w następujący sposób:
Poziom O (zwykła dobra praktyka rolnicza) - obejmuje minimum rolnośrodowiskowe, które jest obowiązkowe i niepłatne.
Poziom I (podstawowy) - obejmuje pakiety systemowe (S), które mogą być obowiązkowe lub dobrowolne; te typy pakietów są realizowane w całym gospodarstwie, tzn. obejmują wszystkie użytki rolne. Pakiety poziomu I są płatne. 
Poziom II (zachowawczy) - obejmuje płatne pakiety działań przyrodniczych (P) i ochrony zasobów genetycznych (G) oraz cześć pakietów środowiskowych (K). Liczba pakietów realizowanych w jednym gospodarstwie jest ograniczona do 3. Pakiety Poziomu II będą miały zastosowanie na wydzielonych działkach rolnych. Dla Schematów II i III  realizacja pakietów poziomu II będzie możliwa, kiedy zostanie uwzględniony poziom I.
Poziom III (strukturotwórczy) - obejmuje pakiety środowiskowe (K) związane z kształtowaniem nowych elementów krajobrazu (np. strefy buforowe, zadrzewienia). Pakiety Poziomu III są dobrowolne i będą mogły być realizowane tylko w przypadku, gdy wdrażane będą pakiety Poziomu II.
Forma i wysokość pomocy
Zgodnie z art. 24, pkt.1 Rozporządzenia Rady (WE) 1257/1999, płatności za poszczególne pakiety zostały ustalone w formie zryczałtowanej, przy uwzględnieniu następujących elementów: 
•	utracony dochód rolnika z tytułu ekstensyfikacji bądź zaniechania intensyfikacji;
•	dodatkowy koszt wynikający z realizacji danego pakietu;
•	potrzeba motywacji finansowej dla producenta rolnego nie wyższej niż 20% sumy utraconych dochodów i poniesionych kosztów.
Wysokość płatności została obliczona na podstawie uśrednionych danych ekonomicznych wyliczonych dla całego kraju, w przeliczeniu na 1 hektar powierzchni lub DJP na rok. Jako podstawę obliczeń przyjęto średnie standardowe nadwyżki bezpośrednie dla 1996 roku. W kalkulacji płatności wyeliminowano podwójne naliczanie płatności za te same wymagane praktyki rolnicze.
Pomoc finansowa będzie wypłacana corocznie jako suma płatności za pakiety działań wdrażanych w gospodarstwie. Wysokość płatności za pakiety działań o charakterze:
•	powierzchniowym - stanowi iloczyn powierzchni gruntów objętych danym pakietem i stawki pomocy finansowej w PLN na 1 ha gruntów;
•	liniowym (100 m bieżących = 1 ha) - stanowi iloczyn długości pasa objętego danym przedsięwzięciem i stawki pomocy finansowej w PLN za 1 m;
•	za  utrzymanie rodzimych ras zwierząt gospodarskich  - stanowi iloczyn liczby osobników i stawki pomocy finansowej w PLN dla 1 sztuki danej rasy.   
Średnia stawka pomocy finansowej w programie wynosi około 500 PLN (125 EUR)/ha/rok. 
Beneficjenci
-	Rolnik (osoba fizyczna lub prawna posiadająca gospodarstwo rolne), który prowadzi działalność rolniczą na powierzchni co najmniej 2 hektarów użytków rolnych, a w przypadku ekologicznego gospodarstwa rolnego - na powierzchni 1 ha, w rozumieniu przepisów o rolnictwie ekologicznym.
-	Grupa rolników składająca się z co najmniej 3 osób, władających minimalną łączną powierzchnią 10 ha użytków rolnych, tworzącą zwartą powierzchnię, z zachowaniem sąsiedztwa działek. 
Kryteria dostępu
Rolnik (grupa rolników) może ubiegać się o pomoc finansową, jeśli:
•	przygotuje i złoży 5-letni plan działalności rolnośrodowiskowej, zatwierdzony przez doradcę rolnośrodowiskowego; 
•	posiada wymaganą dokumentację niezbędną do kontroli planu rolnośrodowiskowego;
•	posiada gospodarstwo na powierzchni co najmniej 2 hektarów użytków rolnych, a w przypadku ekologicznego gospodarstwa rolnego - o powierzchni co najmniej 1 ha.
Zasięg geograficzny
Tabela nr 1. Zasięg wdrażania schematów
Schemat	Zasięg	Powierzchnia planowana
w tys. ha	
I. 	Obszary Przyrodniczo Wrażliwe: 
Doliny Biebrzy i Narwi,
Ujścia Warty, Doliny Baryczy, 
Wschodnio-Karpacki, 	100	
II. 	ogólnokrajowy z określeniem 
obszarów priorytetowych w województwie	780	
III. 	Ogólnokrajowy	20	
IV. 	Ogólnokrajowy	*	
I-IV	Ogółem	900	
*powierzchnia i liczba zwierząt zostaną określone w terminie późniejszym
Opis poszczególnych typów pakietów
Przedsięwzięcia rolnośrodowiskowe zostały zebrane w Krajowy katalog pakietów rolnośrodowiskowych. Katalog pakietów będzie podstawą tworzenia programów regionalnych i lokalnych na terenie kraju. Obejmuje on 15 pakietów, które różnicują się na 64 warianty. 

Tabela nr 2. Krajowy katalog rolnośrodowiskowy 

Typ	Pakiet	 Warianty	Zasięg	
SYSTEMOWE (S)	Rolnictwo zrównoważone	Rolnictwo zrównoważone podstawowe	Regionalny	
		Rolnictwo zrównoważone o wielostronnej produkcji		
	Rolnictwo ekologiczne	Uprawy rolnicze bez certyfikatu	Krajowy	
		Uprawy rolnicze z certyfikatem		
		Użytki zielone bez certyfikatu		
		Użytki zielone z certyfikatem		
		 Uprawy warzywnicze bez certyfikatu		
		Uprawy warzywnicze z certyfikatem		
		Uprawy sadownicze i plantacje jagodowe bez certyfikatu		
		Uprawy sadownicze i plantacje jagodowe z certyfikatem		
	Rolnictwo niskonakładowe	Rolnictwo niskonakładowe	Poza obszarami ONW	
PRZYRODNICZE (P)	Łąki półnaturalne jednokośne	Łąki bagienne wykaszane sporadycznie	OPW	
		Łąki bagienne wykaszane raz na rok		
		Łąki wilgotne trzęślicowe		
		Łąki ciepłolubne		
	Łąki półnaturalne dwukośne	Łąki nizinne tradycyjnie użytkowane		
		Łąki nizinne z opóźnionym koszeniem		
		Łąki górskie: 350-600 m n.p.m.		
		Łąki górskie  powyżej 600 m n.p.m.		
	Pastwiska ekstensywne
	Pastwiska na murawach ciepłolubnych		
		Pastwiska nizinne wypas tradycyjny		
		Pastwiska nizinne wypas regulowany		
		Pastwiska górskie: 350-600 m n.p.m.		
		Pastwiska górskie: powyżej 600 m n.p.m.		
	Użytki przyrodnicze	Torfowiska	Regionalny 	
		Szuwary i ziołorośla		
	Zadrzewienia śródpolne	Renowacja zadrzewień śródpolnych		
		Nowe zadrzewienia śródpolne 1-rzędowe		
		Nowe zadrzewienia śródpolne 2-rzędowe		
OCHRONA ZASOBÓW GENETYCZNYCH (G)	Zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich	Bydło polskie czerwone	Krajowy	
		Konik polski 		
		Koń huculski		
		Owce (różne rasy)		
	Zachowanie lokalnych  odmian roślin	Produkcja lokalnych odmian uprawnych		
		Produkcja nasienna lokalnych odmian uprawnych		

ŚRODOWISKOWE (K)	Renaturyzacja łąk i pastwisk	Przekształcenie łąk uprawnych na łąki półnaturalne	Regionalny	
		Przekształcenie pola ornego w TUZ – z siewem traw		
	Przeciwdziałanie erozji i zanieczyszczeniom wód
	Wsiewki poplonowe		
		Zielone pola – międzyplon ozimy		
		Zielone pola – międzyplon ścierniskowy (mulcz)		
		Zielony ugór – na gruntach uprawianych		
		Zielony ugór– na gruntach zaniedbanych		
		Ochrona gruntów narażonych na erozję 		
	Tereny otwarte	Przywrócenie terenów otwartych		
		Utrzymanie terenów otwartych		
	Strefy buforowe	Strefy buforowe i miedze śródpolne – 2m (100mb)		
		Strefy buforowe i miedze śródpolne – 5m (100mb)		
	Sady	Sady tradycyjne		
UZUPEŁNIAJĄCE (U)		Usuwanie inwazyjnej roślinności	Stosowane w powiązaniu z  pakietami przyrodniczymi bądź środowiskowymi	
		Rekompensata kosztów użytkowania odległych łąk 		
		Wapnowanie		
		Dni otwartych drzwi		

Pakiet systemowy (S)
Pakiet systemowy ma na celu promocję metod produkcji rolniczej, które ograniczają negatywne skutki dla środowiska i opierają się na przestrzeganiu zasad zwykłej i dobrej praktyki rolniczej. Wyróżnia się następujące typy pakietu systemowego:
•	rolnictwo zrównoważone (S01);
•	rolnictwo ekologiczne (S02);
•	rolnictwo niskonakładowe (S03).
Rolnictwo zrównoważone polega na stosowaniu metod umożliwiających racjonalne gospodarowanie zasobami przyrody i ograniczenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko poprzez wykorzystanie wiedzy doradczej oraz rozwiązań agrotechnicznych i organizacyjnych. Podstawowym założeniem rolnictwa zrównoważonego jest racjonalne dozowanie i limitowanie środków plonotwórczych na użytkach rolnych w celu redukcji zanieczyszczeń obszarowych, powodowanych stratą składników biogennych z terenów rolniczych.    
Rolnictwo ekologiczne polega na takim zarządzaniu gospodarstwem, które będzie stymulowało procesy biologiczne udostępniające składniki pokarmowe dla roślin z gleby i zapobiegało nasilonemu występowaniu agrofagów, a stosowane metody produkcji będą przyjazne środowisku. Rolnictwo ekologiczne wiąże się z przestrzeganiem wymogów Ustawy o rolnictwie ekologicznym i warunków uzyskiwania wymaganego certyfikatu, które zostały określone odrębnymi przepisami. 
Rolnictwo niskonakładowe polega na kontynuowaniu tradycyjnych metod produkcji rolniczej o charakterze wielokierunkowym. Gospodarstwa o takim systemie są zagrożone wprowadzeniem monokultury i specjalizacji. Rolnictwo niskonakładowe charakteryzuje się niskim zużyciem środków produkcji i wielokierunkową produkcją rolną. Kryterium dostępu będzie maksymalna powierzchnia gospodarstwa - 10 ha użytków rolnych.
Naliczanie płatności pakietu systemowego na poziomie gospodarstwa będzie podlegać następującym regułom:
Tabela nr 3. Zasada regulacji płatności
Powierzchnia (ha)	Zasada regulacji płatności  za pakiet systemowy	
0 - 50	100% stawki dotacji dla gospodarstwa o powierzchni  50 ha,	
50- 100	50% stawki dotacji dla następnych  50 ha	
100 - 300	25% stawki dotacji dla następnych 200 ha	
powyżej 300	nie ma płatności dla powierzchni > 300 ha	

O płatności z tytułu wdrażania rolnictwa ekologicznego w ramach KPRŚ mogą ubiegać się rolnicy, których gospodarstwa są w drugim roku przestawiania na metody produkcji ekologicznej lub posiadają aktualny certyfikat gospodarstwa ekologicznego wydany przez właściwe jednostki certyfikujące upoważnione zgodnie z Ustawą o rolnictwie ekologicznym. 

Tabela nr 4. Wysokość proponowanych płatności za pakiety systemowe
Kod	Pakiety 	Warianty i opcje	EUR/ha	PLN/ha	
S01a	Rolnictwo zrównoważone	Rolnictwo zrównoważone podstawowe	51	200	
S01b		Rolnictwo zrównoważone o wielostronnej produkcji	63	250	
S02a01	Rolnictwo ekologiczne	Uprawy rolnicze bez certyfikatu	116	460	
S02a02		Uprawy rolnicze z certyfikatem	91	360	
S02b01		Użytki zielone bez certyfikatu	51	200	
S02b02		Użytki zielone z certyfikatem	43	170	
S02c01		Uprawy warzywnicze bez certyfikatu	213	840	
S02c02		Uprawy warzywnicze z certyfikatem	131	520	
S02d01		Uprawy sadownicze i plantacje jagodowe bez certyfikatu	425	1680	
S02d02		Uprawy sadownicze i plantacje jagodowe z certyfikatem	167	660	
S03	Rolnictwo niskonakładowe		56	220	

Pakiety przyrodnicze (P)
Pakiety przyrodnicze będą stosowane na trwałych użytkach zielonych i użytkach przyrodniczych, które odznaczają się wysokimi walorami przyrodniczymi i krajobrazowymi. Wszystkie brane pod uwagę zbiorowiska roślinne mają kluczowe znaczenie dla europejskiej sieci NATURA 2000, tworzonej w Polsce na podstawie Dyrektywy o ochronie naturalnych siedlisk (tzw. Dyrektywa Siedliskowa) i Dyrektywy o ochronie dziko żyjących ptaków (tzw. Dyrektywa Ptasia). Najcenniejsze zbiorowiska półnaturalne charakteryzują się bogactwem gatunkowym roślinności zielnej, tworzącej kwietne łąki, jak np. murawy ciepłolubne lub wilgotne łąki trzęślicowe, które charakteryzują się udziałem do 70 gatunków roślin naczyniowych. Na terenach górskich zbiorowiska łąkowe i pastwiska skupiają wiele unikatowych gatunków endemicznych. W ramach tej grupy pakietów będą brane pod uwagę półnaturalne zbiorowiska roślinne, które powstały w wyniku stosowania tradycyjnych form gospodarki łąkarskiej i pasterskiej. 
W ostatnich latach, w Polsce, powierzchnia przyrodniczo cennych łąk i pastwisk stale się kurczy. Zaniechanie użytkowania jest główną przyczyną degradacji walorów przyrodniczych użytków zielonych zlokalizowanych na obszarach, gdzie produkcja rolnicza napotyka na bariery środowiskowe (obszary górskie, nieuregulowane doliny rzek). W innych regionach, nasilającym się problemem z punktu widzenia ochrony różnorodności biologicznej, stanie się z czasem intensyfikacja gospodarki łąkarskiej, jako efekt przechodzenia na produkcję pasz z zastosowaniem nowoczesnej technologii.
Celem pakietów przyrodniczych jest:
•	zachowanie lub odtworzenie walorów półnaturalnych łąk i pastwisk zagrożonych degradacją;
•	zachowanie użytków przyrodniczych, które stanowią ostoje dla dziko żyjących roślin i zwierząt; 
•	kontynuacja tradycyjnych metod gospodarowania, które stanowią o dziedzictwie przyrodniczym i kulturowym regionu. 
Wyróżniono następujące pakiety: 
•	półnaturalne łąki jednokośne (P01);
•	półnaturalne łąki dwukośne (P02);
•	ekstensywne pastwiska (P03);
•	szuwary i ziołorośla (P04);
•	zadrzewienia śródpolne (P05).
W stosunku do wszystkich wyróżnionych trwałych użytków zielonych będą miały zastosowanie następujące zalecenia:
•	rezygnacja z odłogowania bądź nadmiernej ekstensyfikacji;
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion z pewnymi wyjątkami, określanymi przez doradców rolnych;
•	zakaz stosowania nawozów lub górny limit nawozów azotowych ze wszystkich źródeł – 60 kg N/ha/rok;
•	selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów;
•	limit obsady zwierząt wypasanych do 1,0 DJP/ha danego użytku zielonego;
•	zachowanie właściwej techniki koszenia, tj. koszenie od środka łąki do zewnątrz. 
Tabela 5.  Wysokość proponowanych stawek płatności za pakiety przyrodnicze
Kod	Pakiety 	Warianty i opcje	EUR/ha	PLN/ha	
P01a01	Łąki półnaturalne jednokośne	Łąki bagienne wykaszane sporadycznie	134	530	
P01a02		Łąki bagienne wykaszane raz na rok	253	1000	
P01b		Łąki wilgotne trzęślicowe	109	430	
P01c		Łąki ciepłolubne	137	540	
P02a01	Łąki półnaturalne dwukośne 	Łąki nizinne tradycyjnie użytkowane	213	800	
P02a02		Łąki nizinne z opóźnionym koszeniem	227	900	
P02b01		Łąki górskie: 350-600 m n.p.m.	137	540	
P02b02		Łąki górskie  powyżej 600 m n.p.m.	177	700	
P03a	Pastwiska ekstensywne
	Pastwiska na murawach ciepłolubnych	157	620	
P03b01		Pastwiska nizinne wypas tradycyjny	91	360	
P03b02		Pastwiska nizinne wypas regulowany	157	620	
P03c01		Pastwiska górskie: 350-600 m n.p.m.	177	700	
P03c02		Pastwiska górskie: powyżej 600 m n.p.m.	248	980	
P04a	Użytki przyrodnicze	Torfowiska	152	600	
P04b		Szuwary i ziołorośla	25	100	
P05a	Zadrzewienia śródpolne	Renowacja zadrzewień śródpolnych	25	100/100mb	
P05b01		Nowe zadrzewienia śródpolne 1-rzędowe	20	80/100mb	
P05b02		Nowe zadrzewienia śródpolne 2-rzędowe	45	180/100mb	

Pakiet: Ochrona zasobów genetycznych (G)
Ochrona zasobów genetycznych obejmuje dwa pakiety i ich warianty:
•	zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich (G01);
•	zachowanie zasobów genetycznych roślin użytkowych (G02).
Zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich (G01).
Celem pakietu jest ochrona zasobów genetycznych zwierząt gospodarskich poprzez utrzymywanie w gospodarstwach rolnych stad rodzimych ras i zwierząt gospodarskich zagrożonych wyginięciem. Brane będą pod uwagę rasy bydła, koni i owiec, objęte w Polsce programami hodowlanymi ochrony populacji. Preferowane rasy to: 
•	bydło- polska czerwona (G01a); 
•	konie - konik polski, hucuł (G01b i G01c); 
•	owce - wrzosówka, świniarka, olkuska, polska owca górska odmiany barwnej, merynos barwny, uhurska, wielkopolska, żelaźnieńska, korideil, kamieniecka, pomorska (G01d,G01e, G01f, G01g, G01h, G01i, G01j, GO1k, GO1l, GO1m, GO1n). 
Rodzime rasy zwierząt gospodarskich są doskonale przystosowane do lokalnych, często bardzo trudnych warunków środowiska. Cechuje je zwykle niższa użytkowość, rekompensowana mniejszymi wymaganiami pokarmowymi i dobrym wykorzystaniem pasz, głównie gospodarskich. Charakterystyczne dla tych ras są: odporność na choroby, żywotność i długowieczność oraz wysoka płodność, często także dostarczają one unikalnych produktów. 
Rasy te mają także duże znaczenie ze względu na ich związek z tradycją i kulturą lokalnych społeczności oraz rolę, jaką pełniły w historii rozwoju regionu. Rasy rodzime, wypierane obecnie przez rasy wysokowydajne, muszą być objęte ochroną jako istotny komponent różnorodności biologicznej wytworzonej przez człowieka. Unikatowe pule genowe, jakie reprezentują mogą okazać się niezbędne w przyszłości i odegrać duża rolę w dalszym rozwoju hodowli i produkcji zwierzęcej. 
Rasy rodzime są szczególnie przydatne do utrzymywania w systemie produkcji ekstensywnej, połączonej z wypasem ekologicznym, co pozwala na efektywne zagospodarowanie terenów półnaturalnych, o ubogich zasobach paszowych. Powinny być one upowszechniane ze szczególnym uwzględnieniem okolic, gdzie żywe są tradycje ich chowu.
Dotowaniem objęte będzie stado liczące co najmniej 5 krów, 3 klacze, 5 matek owcy olkuskej lub 10 matek owiec pozostałych ras, wpisanych do ksiąg zwierząt hodowlanych danej rasy. 

Zachowanie zasobów genetycznych roślin użytkowych (G02)
Celem tego pakietu jest zachowanie starych odmian roślin uprawnych. Dotacja przysługuje beneficjentowi, który uprawia w tradycyjny sposób stare odmiany roślin uprawnych. Dotowane odmiany roślin użytkowych, wraz z regionem uprawy, zostaną wskazane w programie. 
Miejscowe populacje roślin uprawnych są dobrze przystosowane do warunków lokalnych. Działaniami objęte będą następujące populacje miejscowe: fasola wielokwiatowa-biczykowa i fasola tyczkowa Piękny Jaś (Phaseolus coccineus). 
Tabela 6. Proponowana wysokość płatności za pakiety genetyczne na osobnika lub ha na rok
Kod	Pakiety i ich warianty	EUR/ha	PLN/ha	
G01a	Zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich	Bydło polskie czerwone	202	800	
G01b		Koniki polskie	152	600	
G01c		Konie huculskie	152	600	
G01d-n		Owca	66	260	
G02a	Zachowanie zasobów genetycznych roślin użytkowych	Produkcja lokalnych odmian uprawnych	89	350	
G02b		Produkcja nasienna lokalnych odmian uprawnych	127	500	

Pakiety dotyczące kształtowania środowiska i krajobrazu (K)
Pakiety środowiskowe obejmują listę różnych działań związanych z aktywną ochroną środowiska, krajobrazu i dziedzictwa kulturowego obszarów wiejskich, wykraczającą poza działania ujęte w pakietach systemowych i przyrodniczych. Niektóre pakiety wiążą się z kształtowaniem nowych elementów struktury krajobrazu (np. zadrzewienia śródpolne).
Głównym celem pakietów środowiskowych jest ochrona i kształtowanie środowiska na obszarach rolnych oraz łagodzenie negatywnych skutków środowiskowych gospodarki rolnej.
Pakiety środowiskowe są dobrowolne. Wnioskodawca może zdecydować się na realizację co najwyżej 3 pakietów dobrowolnych. Na etapie akceptacji wniosku należy sprawdzić, czy wybrane pakiety nie kolidują z całokształtem planu zarządzania gospodarstwem.
Pakiety środowiskowe obejmują następujące kategorie:
•	renaturyzacja łąk  (K01);
•	ochrona gleb i wód (K02);
•	tereny otwarte (K03);
•	tworzenie stref buforowych (K04);
•	zachowanie tradycyjnych sadów (K05).
Renaturyzacja łąk (K01)
Polska jest krajem o stosunkowo małym udziale trwałych użytków zielonych w strukturze upraw. W wielu dolinach rzek – łąki i pastwiska zostały przekształcane w grunty orne bądź w łąki uprawne o uproszczonej strukturze gatunkowej traw i ziół. 
Celem pakietu jest:
•	zwiększenie powierzchni trwałych użytków zielonych; 
•	przywrócenie utraconych walorów przyrodniczych i krajobrazowych terenów typowych dla trwałych użytków zielonych zwłaszcza na obszarach chronionych;
•	ochrona gruntów narażonych na erozję, zwłaszcza na stokach o nachyleniu powyżej 120 poprzez przekształcenie gruntów ornych w TUZ. 
Pakiet Renaturyzacja łąk obejmuje dwa warianty:
•	przekształcenie łąk uprawnych na łąki półnaturalne” (kod: K01a);
•	przekształcenie GO w TUZ” (kod: K01b).
Minimalna powierzchnia odpowiadająca wymogom stosowania obu wariantów wynosi 1 ha.
Ochrona gleb i wód (K02)
Przeciwdziałanie erozji gleb jest jednym z priorytetowych zadań ochrony bogactwa naturalnego naszego kraju. Równie ważne znaczenie mają działania prewencyjne, zmniejszające groźbę wzrostu zanieczyszczeń wód powierzchniowych i podziemnych przez związki biogenne pochodzenia rolniczego. 
Cele tej grupy pakietów są następujące:
•	upowszechnienie zmianowania o właściwościach przeciw-erozyjnych,
•	zwiększenie zawartości związków organicznych w glebie i poprawienie jej właściwości fizyko-chemicznych,
•	zapobieganie przemieszczaniu się składników nawozowych do wód.
Ochrona wód i gleb obejmuje cztery pakiety:
•	wsiewki poplonowe (K02a);
•	zielone pola  (K02b);
•	zielony ugór” (K02c);
•	ochrona gruntów narażonych na erozję” (K02d).
Tereny otwarte w krajobrazie rolniczym (K03)
W Polsce występuje znaczna ilość gruntów ornych, na których zaprzestano użytkowania z powodu nieopłacalności produkcji, czy też utrudnionego dostępu do tych gruntów. Ze środowiskowego punktu widzenia ważne jest, aby nie zachodziła na tym terenie sukcesja (niekontrolowane zakrzaczenie), ze względu na utratę siedlisk wielu gatunków fauny i flory związanych z terenami rolniczymi.
Celem tego pakietu jest:
•	przywrócenie przestrzeni otwartych w krajobrazie rolniczym;
•	zapobieganie i zwalczanie sukcesji.
Pakiet Tereny otwarte w krajobrazie rolniczym obejmuje dwa warianty:
•	zachowanie terenów otwartych (K03a);
•	przywrócenie terenów otwartych (K03b).
Tworzenie stref buforowych (K04)
Strefy graniczne typu: miedze, obrzeża pól, przydroża, strefy na granicy lasu i terenów otwartych, pełnią istotną funkcję w krajobrazie rolniczym jako bariery ograniczające negatywny wpływ terenów intensywnie użytkowanych na sąsiadujące siedliska, np. ekosystemy leśne, otwarte zbiorniki wodne. Strefy buforowe tworzą w krajobrazie struktury liniowe, których udział stale maleje w wyniku zmiany struktury agrarnej i mechanizacji rolnictwa. 
Celem tworzenia stref buforowych jest:
•	zwiększanie udziału właściwie ukształtowanych stref buforowych na granicy terenów użytkowanych rolniczo i terenów nierolnych, np. pole – zbiornik wodny, pole – las, pole – użytki przyrodnicze;
•	zwiększenie różnorodności siedlisk dla dzikich gatunków na terenach o uproszczonej strukturze krajobrazu (tworzenie nowych ostoi);
•	wprowadzenie elementów (korytarzy ekologicznych) ułatwiających przemieszczanie się zwierząt w krajobrazie rolniczym.
W obrębie pakietu dotyczącego tworzenia stref buforowych wyróżniono następujące warianty:
•	2-metrowe strefy buforowe i miedze śródpolne (K04a);
•	5-metrowe strefy buforowe  i miedze śródpolne (K04b).
Stare sady (K05)
W zakresie ochrony tradycyjnych elementów krajobrazów rolniczych, działaniami objęto stare sady z lokalnymi odmianami drzew owocowych wysokopiennych (wiek 40-80 lat) (pakiet K05). Większość takich sadów ma małą powierzchnię. Tradycyjny sposób prowadzenia sadów przydomowych, który wiąże się z ograniczonym zakresem ochrony chemicznej drzew lub jej zaniechaniem, sprzyja występowaniu wielu cennych gatunków zwierząt. 
Tabela nr 7. Proponowana wielkość płatności za pakiety środowiskowe na ha/rok
Kod:	Pakiety i ich warianty	EUR/ha	PLN/ha	
K01a	Renaturyzacja łąk	Przekształcenie łąk uprawnych na łąki półnaturalne	96	370	
K01b		Przekształcenie pola ornego w TUZ – z siewem traw	225	880	
K02a	Ochrona gleb i wód	Wsiewki poplonowe	101	400	
K02b01		Zielone pola – międzyplon ozimy	114	450	
K02b02		Zielone pola – międzyplon ścierniskowy (mulcz)	114	450	
K02c01		Zielony ugór – na gruntach uprawianych	251	990	
K02c02		Zielony ugór – na gruntach zaniedbanych	84	330	
K02d		Ochrona gruntów narażonych na erozję 	266	1050	
K03a	Tereny otwarte	Przywrócenie terenów otwartych	101	400	
K03b		Utrzymanie terenów otwartych	58	230	
K04a	Tworzenie stref buforowych	Strefy buforowe i miedze śródpolne – 2m (100mb)	3	12	
K04b		Strefy buforowe i miedze śródpolne – 5m (100mb)	13	52	
K05	Sady tradycyjne	202	800	

Pakiety uzupełniające
Pakiety uzupełniające uwzględniają działania dodatkowe, które w miarę potrzeb dołączane są do pakietów głównych w celu pełnej realizacji założonych celów. 
W obrębie pakietów uzupełniających wyróżniono:
•	usuwanie roślinności inwazyjnej (U01);
•	rekompensata użytkowania odległych łąk i pastwisk (U02);
•	wapnowanie (U03);
•	dni otwartych drzwi (U04).

Tabela nr 8. Proponowana wielkość płatności za pakiety uzupełniające na ha i na 1 dzień
Kod:	Pakiety	EUR/ha	PLN/ha	
U01a	Usuwanie inwazyjnej roślinności	do 40% obszaru	12 	50	
U1b		od 40 do 60% obszaru	20	80	
U1c		do 60% obszaru	37	120	
U02a	Rekompensata kosztów użytkowania odległych łąk 	do 10 km	12	50	
U2b		powyżej 10 km	25	100	
U03	Wapnowanie	126	500	
U04	Dni otwartych drzwi	51/dzień	200/dzień	

ANEKS A. ZWYKŁA DOBRA PRAKTYKA ROLNICZA - MINIMUM ROLNOŚRODOWISKOWE 
Lista nakazów i zakazów dotycząca zwykłej dobrej praktyki rolniczej, która jest warunkiem uzyskania płatności rolnośrodowiskowej i wsparcia dla obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW). Lista ta została opracowana na podstawie przepisów prawa, mającego zastosowanie w gospodarstwie rolnym.  
1)	Rolnicze wykorzystanie ścieków na terenie gospodarstwa.
Rolnicze wykorzystanie ścieków może się odbywać po uzyskaniu odpowiedniego pozwolenia wodnoprawnego i zgodnie z warunkami określonymi w tym pozwoleniu.
Ścieki przeznaczone do rolniczego wykorzystania powinny odpowiadać wymaganiom określonym w  Zarządzeniu Ministra Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych w sprawie rolniczego wykorzystania ścieków z  dnia 7 lipca 1986r.
W gospodarstwach wykorzystujących ścieki należy sporządzić plan nawożenia, w którym uwzględnia się ilość składników pokarmowych zawartych w dawkach ścieków przeznaczonych do rolniczego wykorzystania.
Na gruntach wykorzystywanych do upraw roślin, przeznaczonych do  bezpośredniego spożycia przez ludzi i zwierzęta obowiązuje zakaz stosowania ścieków.
2)	Rolnicze wykorzystania komunalnych osadów ściekowych.
Rolnicze wykorzystania komunalnych osadów ściekowych w uprawach polowych może odbywać się tylko zgodnie z warunkami określonymi w Rozporządzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w sprawie warunków, jakie muszą być spełnione przy wykorzystaniu osadów ściekowych na cele nieprzemysłowe z dnia 11 sierpnia  1999 r.
Rolnik  jest obowiązany do posiadania wyników analizy zarówno osadu ściekowego, jak i  gleby przed zastosowaniem osadu ściekowego oraz informacji o dawkach tego osadu, które można stosować na poszczególnych gruntach. Dokumenty te, oprócz analizy gleby, otrzymuje od wytwórcy osadów ściekowych.  
W gospodarstwach wykorzystujących osady ściekowe należy sporządzić plan nawożenia, w którym uwzględnia się ilość składników pokarmowych zawartą w dawkach osadów ściekowych przeznaczonych do rolniczego wykorzystania oraz analizę gleby.
Obowiązuje zakaz stosowania osadów ściekowych na gruntach wykorzystywanych na pastwiska i łąki, na gruntach rolnych o spadku przekraczającym 10%, na gruntach o dużej przepuszczalności, na gruntach wykorzystywanych do upraw pod osłonami, na gruntach, na których rosną rośliny sadownicze i warzywa, z wyjątkiem drzew owocowych.

3)	Prawidłowe gromadzenie i odprowadzanie ścieków bytowych wytworzonych na terenie gospodarstwa.
Obowiązek prawidłowego gromadzenia i odprowadzania ścieków bytowych wytworzonych na terenie gospodarstwa polega na:
•	odprowadzaniu ścieków do zewnętrznej sieci kanalizacyjnej, lub
•	gromadzeniu ścieków w dołach ustępowych lub szambach, lub
•	unieszkodliwianiu ścieków w przydomowej oczyszczalni ścieków.
4) Nawozy naturalne.
Dawka nawozu naturalnego, zastosowanego w ciągu roku, nie może zawierać więcej niż 170 kg azotu (N) w czystym składniku na 1ha użytków rolnych. 
Zabrania się stosowania nawozów na glebach zalanych wodą, pokrytych śniegiem lub zamarzniętych do głębokości 30 cm.
Zabrania się stosowania nawozów naturalnych w postaci płynnej na glebach położonych na stokach o nachyleniu większym niż 10% i pozbawionych okrywy roślinnej oraz podczas wegetacji roślin przeznaczonych do bezpośredniego spożycia przez ludzi.
Nawozy naturalne stosowane na gruntach ornych powinny być przykryte lub wymieszane z glebą nie później niż następnego dnia po wywiezieniu. 
W okresie 5 lat trwania programu rolnośrodowiskowego i od momentu pierwszej wypłaty w ramach ONW, w gospodarstwach utrzymujących więcej niż 2 DJP, nawozy naturalne w postaci stałej powinny być w przechowywane w pomieszczeniach inwentarskich lub na nieprzepuszczalnych płytach zaś nawozy w postaci płynnej w szczelnych zbiornikach o pojemności umożliwiającej gromadzenie co najmniej 6 miesięcznej produkcji tego nawozu.   
5)	Nawozy i ich stosowanie. 
Wolno stosować tylko nawozy dopuszczone do obrotu na podstawie przepisów o nawozach i nawożeniu oraz przepisów o rolnictwie ekologicznym. 
6) Środki ochrony roślin i ich stosowanie.
Wolno stosować tylko środki ochrony roślin dopuszczone do obrotu przepisami o ochronie roślin uprawnych lub o rolnictwie ekologicznym (wykaz jest ogłoszony w Dzienniku Urzędowym Rzeczpospolitej Polskiej "Monitor Polski"). 
Zabiegi chemicznej ochrony roślin powinny być wykonywane atestowanymi opryskiwaczami, przez osoby posiadające aktualne zaświadczenie o przeszkoleniu w tym zakresie lub sprzętem ręcznym.
7) Utrzymywanie czystości i porządku.
Rolnicy zobowiązani są do utrzymania czystości i porządku na terenie gospodarstwa oraz do posiadania urządzenia do gromadzenia odpadów bytowych wytworzonych na terenie gospodarstwa.
8) Wypalanie roślinności. 
Obowiązuje zakaz wypalania roślinności na łąkach, pastwiskach, nieużytkach, pasach przydrożnych, szlakach kolejowych lub w strefie oczeretów i trzcin. Zakaz dotyczy również miedz, rowów, zeschłych traw oraz ściernisk i słomy. 

ANEKS B. ZESTAWIENIE PAKIETÓW DZIAŁAŃ PROGRAMU ROLNOŚRODOWISKOWEGO
Opis Kodu	Nazwa działania	Działanie	
Tytuł	Pakiet	Wariant	Opcja	Kod			

S	

01			S	DZIAŁANIA SYSTEMOWE	
				S01	Rolnictwo zrównoważone	
		a		S01a	Rolnictwo zrównoważone podstawowe 	1	
		b		S01b	Rolnictwo zrównoważone o wielostronnej produkcji 	2	

02			S02	Rolnictwo ekologiczne	
		a	01	S02a01	Uprawy rolnicze (bez certyfikatu)	3	
			02	S02a02	Uprawy rolnicze (z certyfikatem)	4	
		b	01	S02b01	Trwałe użytki zielone (bez certyfikatu)	5	
			02	S02b02	Trwałe użytki zielone (z certyfikatem)	6	
		c	01	S02c01	Uprawy warzywnicze (bez certyfikatu)	7	
			02	S02c02	Uprawy warzywnicze (z certyfikatem)	8	
		d	01	S02d01	Uprawy specjalne - sadownicze i jagodowe (bez certyfikatu)	9	
			02	S02d02	Uprawy specjalne – sadownicze i jagodowe (z certyfikatem)	10	
	03			S03	Rolnictwo niskonakładowe	11	
P				P	DZIAŁANIA PRZYRODNICZE	
	01			P01	Półnaturalne łąki jednokośne 		
		a		P01a	Łąki bagienne		
			01	P01a01	Łąki bagienne wykaszanie sporadyczne 	12	
			02	P01a02	Łąki bagienne wykaszanie raz na rok 	13	
		b		P01b	Łąki wilgotne trzęślicowe	14	
		c		P01c	Łąki ciepłolubne	15	
	02			P02	Półnaturalne łąki dwukośne	
		a		P02a	Łąki dwukośne nizinne		
			01	P02a01	Łąki nizinne tradycyjnie użytkowane	16	
			02	P02a02	Łąki nizinne z opóźnionym koszeniem	17	
		b		P02b	Łąki dwukośne górskie		
			01	P02b01	Łąki górskie 350-600 m n.p.m.	18	
			02	P02b02	Łąki górskie powyżej 600 m n.p.m.	19	
	03			P03	Pastwiska ekstensywne	
		a		P03a	Pastwiska na murawach ciepłolubnych	20	
		b		P03b	Pastwiska nizinne		
			01	P03b01	Pastwiska nizinne z wypasem tradycyjnym	21	
			02	P03b02	Pastwiska nizinne z wypasem regulowanym	22	
		c		P03c	Pastwiska górskie		
			01	P03c01	Pastwiska górskie 350-600 m n.p.m.	23	
			02	P03c02	Pastwiska górskie powyżej 600 m n.p.m.	24	
	04			P04	Użytki przyrodnicze	
		a		P04a	Torfowiska	25	
		b		P04b	Szuwary i ziołorośla	26	

05			P05	Zadrzewienia śródpolne	
		a		P05a	Renowacja zadrzewień śródpolnych	27	
		b		P05b	Nowe zadrzewienia śródpolne		
			01	P05b01	Nowe zadrzewienia 1-rzędowe	28	
			02	P05b02	Nowe zadrzewienia 2-rzędowe	29	
G				G	OCHRONA ZASOBÓW GENOWYCH	

01			G01	Zachowanie lokalnych ras zwierząt gospodarskich	
		a		G01a	Bydło polskie czerwone	30	
		b		G01b	Koniki polskie	31	
		c		G01c	Konie huculskie	32	
		d		G01d	Owca rasy wrzosówka	33	
		e		G01e	Owce rasy świniarka	34	
		f		G01f	Owce rasy olkuska	35	
		g		G01g	Polskie owce górskie odmiany barwnej	36	
		h		G01h	Owce rasy merynos barwny	37	
		i		G01i	Owce uhruskie	38	
		j		G01j	Owce wielkopolskie	39	
		k		G01k	Owce żelaźnieńskie	40	
		l		G01l	Owce korideil	41	
		m		G01m	Owce kamienieckie	42	
		n		G01n	Owce pomorskie	43	
	02			G02	Zachowanie starych odmian roślin	
		a		G02a	Produkcja lokalnych odmian uprawnych	44	
		b		G02b	Produkcja nasienna lokalnych odmian uprawowych	45	
K				K	DZIAŁANIA ŚRODOWISKOWE	

01			K01	Renaturyzacja łąk uprawnych	
				K01a	Przekształcanie łąk uprawnych na łąki półnaturalne	46	
				K01b	Przekształcenie gruntów ornych w trwałe użytki zielone	47	

02			K02	Przeciwdziałanie erozji i  zanieczyszczeniom wód	
		a		K02a	Wsiewki poplonowe	48	
		b		K02b	Zielone pola		
			01	K02b01	Zielone pola – międzyplon ozimy	49	
			02	K02b02	Zielone pola – międzyplon ścierniskowy	50	
		c		K02c	Zielony ugór		
			01	K02c01	Zielony ugór na gruntach uprawianych	51	
			02	K02c02	Zielony ugór na gruntach odłogowanych	52	
		d		K02d	Ochrona gruntów narażonych na erozję	53	
	03			K03	Tereny otwarte w krajobrazie rolniczym	
		a		K03a	Przywrócenie przestrzeni otwartych	54	
		b		K03b	Utrzymanie przestrzeni otwartych	55	

04			K04	Strefy buforowe	
		a		K04a	2-metrowe strefy buforowe i miedze śródpolne		
			01	K04a01	2-m strefy buforowe	56	
			02	K04a02	2-m miedze śródpolne	57	
		b		K04b	5-metrowe strefy buforowe i miedze śródpolne		
			01	K04b01	5-m strefy buforowe	58	
			02	K04b02	5-m miedze śródpolne	59	
	05			K05	Sady tradycyjne	60	

U				U	PAKIETY UZUPEŁNIAJĄCE	
	01			U01	Usuwanie  inwazyjnej roślinności		
		a		U01a	Usuwanie roślinności wysokiej z powierzchni do 40% obszaru 	61	
		b		U01b	Usuwanie roślinności wysokiej z powierzchni od 40 do 60% obszaru	62	
		c		U01c	Usuwanie roślinności wysokiej z powierzchni powyżej 40% obszaru	63	
	02			U02	Rekompensata kosztów użytkowania odległych łąk 		
		a		U02a	Rekompensata użytkowania odległych łąk oddalonych - do 10 km	64	
		b		U02b	Rekompensata użytkowania odległych łąk oddalonych - powyżej 10 km	65	
	03			U03	Wapnowanie	66	
	04			U04	Dni otwartych drzwi	67	

ANEKS C. SZCZEGÓŁOWY OPIS DZIAŁAŃ 
I. DZIAŁANIA SYSTEMOWE (Kod: S)
Pakiet: ROLNICTWO ZRÓWNOWAŻONE (Kod: S01)
Definicja: Rolnictwo zrównoważone polega na stosowaniu metod przyjaznych środowisku, które umożliwiają racjonalne gospodarowanie zasobami przyrody i ograniczenie negatywnego wpływu rolnictwa na środowisko poprzez wykorzystanie wiedzy doradczej oraz rozwiązań agro-technicznych i organizacyjnych. Do elementarnych zasad takiego gospodarowania należy właściwy dobór roślin do uprawy  i dostosowanie poziomu nawożenia do typu siedliska. Specyfiką rolnictwa zrównoważonego jest wielokierunkowość produkcji rolniczej, która sprzyja różnicowaniu się struktury krajobrazu obszarów wiejskich i zachowaniu różnorodności biologicznej. 
Cel:
•	promocja dobrej praktyki rolniczej prowadząca do redukcji zanieczyszczeń obszarowych z terenów rolniczych;
•	zachowanie gospodarstw o wielokierunkowej produkcji rolnej.
Minimalna powierzchnia: gospodarstwo, które posiada 2 ha użytków rolnych
Obszar realizacji: cały kraj 
Warunki uzyskania wsparcia:
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla pakietu S01
•	zachowanie na terenie gospodarstwa powierzchni trwałych użytków zielonych i wszystkich elementów krajobrazu zaliczanych do użytków ekologicznych, tworzących ostoje dzikiej przyrody tzw. użytki przyrodnicze (oczka wodne, zadrzewienia, miedze, torfowiska itd.);
•	przestrzeganie prawidłowego doboru i następstwa roślin, zapewniającego ograniczenie rozwoju populacji agrofagów,  redukcję zachwaszczenia oraz ograniczenie strat azotu. Jako minimum obowiązują 3 gatunki roślin w zmianowaniu i żaden z gatunków nie powinien być wysiewany po dobrym przedplonie i częstotliwość uprawy tego samego gatunku na tym samym polu maksymalnie 2 lata. Udział zbóż w strukturze zasiewów na glebach lekkich tj. do klasy IV b - nie więcej niż 66% obszaru gruntów ornych (GO), na glebach cięższych nie więcej niż 75%;
•	maksymalne nawożenie gruntów ornych azotem do 170 kg N/ha/rok, a trwałych użytków zielonych do 120 kg N/ha/rok, w tym nawożenie organiczne (obornik, słoma i poplony na przyoranie, komposty) gruntów ornych w ilości co najmniej 5 ton średniorocznie na 1 ha. W uzasadnionych przez doradcę przypadkach istnieje możliwość odstępstwa od tego warunku;
•	maksymalna obsada wszystkich zwierząt (bydło, owce, kozy, konie) do 1,5 DJP/ha powierzchni paszowej (użytki zielone i grunty orne z uprawą roślin pastewnych na paszę), w tym: (a) dopasowanie pogłowia bydła, koni, owiec i kóz do własnych zasobów pasz objętościowych (z możliwością dokupienia pasz treściwych w sytuacjach wskazanych przez doradcę), (b) przeciwdziałanie nadmiernemu wypasowi;
•	zachowanie bądź utworzenie minimum 1m zadarnionej strefy buforowej na granicy pól ornych z wodami powierzchniowymi (cieki, rowy melioracyjne, stawy i jeziora itd.). Ma to na celu zmniejszenie zagrożenia zanieczyszczenia wód powierzchniowych;
•	użytki zielone muszą być użytkowane w sposób równomierny, unikając nadmiernego lub niedostatecznego wypasu.
•	Pakiet S01 obejmuje następujące warianty:
•	„Rolnictwo zrównoważone podstawowe” (Kod: S01a)
•	„Rolnictwo zrównoważone o wielostronnej produkcji” (Kod: S01b)
Wymogi dla wariantów S01a, S01b:  
•	gospodarowanie zgodnie z planem rolnośrodowiskowym, odwzorowanym na planie gospodarstwa w skali 1:5000;
•	opracowanie planu nawozowego na podstawie badania zasobności gleb w składniki nawozowe i kwasowości gleby (1 badanie na 5 lat), uwzględniając przeciętnie osiągany poziom plonowania w regionie (gospodarstwie) w ostatnich 5 latach;
•	prowadzenie rejestru czynności agro- i zootechnicznych (karty pól i informacje o stanie zwierząt na końcu każdego kwartału) oraz rachunku kosztów na potrzeby monitorowania i kontroli przebiegu realizacji planu rolnośrodowiskowego;
•	regularna kontrola aktualnego nasilenia występowania agrofaga i ocena progu szkodliwości jako podstawa stosowania środków chemicznej ochrony roślin;
•	korzystanie z wiedzy doradczej w zakresie realizacji planu rolnośrodowiskowego.
Wymogi dodatkowe dla wariantu S01b
•	produkcja warzyw, owoców jagodowych lub ziół na powierzchni nie większej niż 0,1 ha, lub 
•	utrzymywanie co najmniej dwóch gatunków zwierząt - opas bydła, chów koni, produkcja miodu, produkcja drobiu wodnego, hodowla ryb słodkowodnych.

Poziom wsparcia:
•	„Rolnictwo zrównoważone podstawowe” (Kod: S01a) - 200 PLN/ha;
•	„Rolnictwo zrównoważone o wielostronnej produkcji” (Kod: S01b) - 250 PLN/ha.
Pakiet: ROLNICTWO EKOLOGICZNE (Kod: S02)
Definicja: Obejmuje gospodarstwa będące w drugim roku przestawiania na produkcję metodami ekologicznymi i gospodarstwa ekologiczne posiadające ważny certyfikat wydany przez upoważnioną  jednostkę certyfikującą zgodnie z przepisami o rolnictwie ekologicznym. 
Cel: Wsparcie rozwoju rolnictwa ekologicznego
Minimalna wielkość: 1 ha użytków rolnych 
Obszar realizacji: cały kraj
Warunki uzyskania wsparcia: Prowadzenie produkcji rolnej  zgodnie z  regułami określonymi w Ustawie o rolnictwie ekologicznym i przepisach wykonawczych zgodnych Rozporządzeniem Rady (WE) Nr  2092/92 i 1804/99.
Poziom wsparcia dla opcji pakietu S02:
Poziom wsparcia dla pakietu rolnictwa ekologicznego został zróżnicowany w zależności od rodzaju uprawy, w podziale na: uprawy rolnicze (zboża, ziemniaki, rośliny oleiste), użytki zielone i uprawy warzywne (kapusta, cebula, marchew, buraki, ogórek, pomidory, kalafior) oraz uprawy jagodowe i uprawy sadownicze.
•	„Uprawy rolnicze (bez certyfikatu)” (Kod: S02a01) – 460 PLN/ha;		
•	„Uprawy rolnicze (z certyfikatem)” (Kod: S02a02) – 360 PLN/ha;		
•	„Trwałe użytki zielone (bez certyfikatu)” (Kod: S02b01)- 200 PLN/ha;	 
•	„Trwałe użytki zielone (z certyfikatem)” (Kod: S02b02)- 170 PLN/ha;
•	„Uprawy warzywnicze (bez certyfikatu)” (Kod: S02c01) -84 0 PLN/ha;	 
•	„Uprawy warzywnicze (z certyfikatem)” (Kod: S02c02)- 520 PLN/ha;
•	„Uprawy  sadownicze i jagodowe (bez certyfikatu)” (Kod:S02d01) – 1680 PLN/ha;
•	„Uprawy sadownicze i jagodowe (z certyfikatem)” (Kod:S02d02) – 660 PLN/ha.
Pakiet: ROLNICTWO NISKONAKŁADOWE (Kod: S03)  
Definicja: Rolnictwo niskonakładowe polega na kontynuowaniu tradycyjnych metod produkcji rolniczej o charakterze wielokierunkowym, tzn. gospodarstwa o takim systemie są zagrożone uproszczeniem produkcji rolnej oraz wprowadzeniem monokultury i specjalizacji. Rolnictwo niskonakładowe charakteryzuje się niskim zużyciem środków produkcji i wielokierunkową produkcją rolną. Gospodarstwo takie ma wielkość do 10 ha użytków rolnych.
Cel: Zachowanie wielokierunkowej produkcji rolniczej na terenach zagrożonych intensyfikacją (poza ONW).
Warunki uzyskania płatności:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	zachowanie na terenie gospodarstwa powierzchni trwałych użytków zielonych i wszystkich elementów krajobrazu zaliczanych do użytków ekologicznych, tworzących ostoje dzikiej przyrody tzw. użytki przyrodnicze (oczka wodne, zadrzewienia, miedze, torfowiska itd.);
•	nawozy naturalne i organiczne mogą być stosowane od 1 marca do 31 października pod warunkiem zachowania wymogów minimum rolnośrodowiskowego;
•	zachowanie bądź utworzenie minimum 1m zadarnionej strefy buforowej na granicy pól  ornych z wodami powierzchniowymi (cieki, rowy melioracyjne, stawy i jeziora itd. Ma to na celu zmniejszenie zagrożenia zanieczyszczenia wód powierzchniowych.
Wymogi dla pakietu (Kod:S03)
•	utrzymanie tradycyjnego sposobu gospodarowania;
•	poziom nawożenia ze wszystkich źródeł do 60 N/ha UR.
•	zachowanie różnorodności produkcji roślinnej i zwierzęcej tj. utrzymanie minimum dwóch kierunków produkcji z następujących: uprawa warzyw, uprawa owoców jagodowych, ziół, opas bydła, chów koni, produkcja miodu, produkcja drobiu grzebiącego i wodnego, hodowla ryb słodkowodnych.
II.	DZIAŁANIA PRZYRODNICZE (Kod: P)
Pakiet: PÓŁNATURALNE ŁĄKI JEDNOKOŚNE (Kod: P01)
 1 Wariant: Łąki bagienne (Kod: P01a)
Definicja: Do łąk bagiennych zaliczono turzycowiska i mechowiska, które mają niską wartość paszową, ale wysoką rangę ze względu na specyficzny typ ekosystemu i rzadką florę. Zbiorowiska te tworzą ważne miejsca gniazdowania i żerowania ptaków (batalion, dubelt, krwawodziób, wodniczka) oraz w znaczący sposób przyczyniają się do wzrostu retencji wodnej. Występują w mało przekształconych częściach dolin rzecznych na tarasach zalewowych oraz przy krawędzi dolin nieuregulowanych rzek, w siedliskach charakteryzujących się wysokim poziomem wody przez większą część roku. Tradycyjne użytkowanie polega głównie na koszeniu raz w roku lub rzadziej, niekiedy połączone z ekstensywnym wypasem. Łąki bagienne zagrożone są porzuceniem i w konsekwencji przekształcaniem w zbiorowiska leśne.  
Cele: 
•	zachowanie ekosystemów o wysokich walorach florystycznych, będących ostojami zagrożonych gatunków ptaków;
•	zapobieganie procesowi przekształcania się łąk bagiennych w zbiorowiska szuwarowe bądź leśne;
•	utrzymanie funkcji retencyjnych;
•	zapobieganie porzucaniu tych siedlisk przez użytkowników.
Minimalna powierzchnia łąki: 0,3 ha
Obszar wdrażania: Obszary Przyrodniczo Wrażliwe
Warunki uzyskania wsparcia:
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P01a:
•	rezygnacja ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych, stosowanie środków ochrony roślin i dosiewanie nasion w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	w przypadku zbiorowisk o strukturze kępowej wysokość koszenia należy dostosować tak, aby nie uszkadzać podstaw kęp. Zbiorowiska kępowe wymagają wykaszania na wysokości 10 cm, co zapobiega niszczeniu warstwy mszystej oraz ułatwia odrost skoszonej runi;
•	wypas dopuszczalny jest przy obsadzie stada do 0,5 DJP/ha (nie powoduje niszczenia powierzchni użytku i nie zagraża miejscom lęgowym ptaków).
Wymogi dodatkowe  dla wariantu P01a:
•	zachowanie właściwej techniki koszenia, np. koszenie od środka do zewnątrz, dając szansę ucieczki wysiadującym ptakom, ich pisklętom czy ssakom (zając, sarna, lis, jenot);
•	kontynuacja bądź przywrócenie koszenia nie wcześniej niż od 10 lipca z dwiema opcjami;
•	wykaszanie  sporadyczne  (Kod: P01a01);
•	wykaszanie raz na rok (Kod: P01a02); celem powstrzymania ekspansji gatunków niepożądanych (obowiązek określenia w planie rolnośrodowiskowym, w którym roku będzie przeprowadzone koszenie). Koszenie ręczne lub przy użyciu lekkiego sprzętu z możliwością regulacji wysokości koszenia;
•	usunięcie skoszonej fitomasy;
•	na łąkach bagiennych zakrzaczonych lub zadrzewionych wskazane jest zastosowanie pakietu uzupełniającego – usuwanie inwazyjnej roślinności (kod: U01).
Poziom wsparcia dla opcji pakietu P01: 
•	„Łąki bagienne - wykaszanie sporadyczne” (Kod: P01a0) -        530 PLN/ha	
•	„Łąki bagienne - wykaszanie raz na rok” (Kod: P01a02) -	1000 PLN/ha
Uzasadnienie wysokości wsparcia:
•	dodatkowy koszt ręcznego koszenia (wyższe nakłady przy koszeniu trzciny) lub przy użyciu lekkiego sprzętu (co roku);
•	dodatkowy koszt związany ze sprzętem siana latem ręcznie na płachtach lub zimą przy użyciu ciągnika.
2 Wariant: Łąki wilgotne trzęślicowe (Kod: P01b)
Definicja: Łąki trzęślicowe, bogate w gatunki, niegdyś rozpowszechnione w kraju, należą obecnie do ginących zbiorowisk roślinnych, ze względu na zagrożenie porzuceniem. Ich najbogatsze warianty związane są z siedliskami zasobnymi w węglan wapnia. Charakterystyczne dla nich są barwne późno kwitnące byliny, często występują storczyki. Zbiorowiska z tej grupy posiadają też duże walory jako siedliska żerowania i gniazdowania licznych ptaków oraz bogatej fauny bezkręgowej. Łąki te powstały na skutek systematycznie prowadzonej, ekstensywnej gospodarki polegającej na jednorazowym jesiennym wykaszaniu (wrzesień - październik) i pozyskiwaniu siana z przeznaczeniem przede wszystkim na ściółkę. Łąki są zagrożone zaniechaniem użytkowania.
Cel: 
•	zachowanie wysokiej różnorodności biologicznej zbiorowisk, a w szczególności ochronę rzadkich gatunków roślin, zwłaszcza późno kwitnących, poprzez podtrzymanie bądź przywrócenie tradycyjnego sposobu użytkowania.
Minimalna powierzchnia łąki: 0,3 ha.
Obszar wdrażania: Obszary Przyrodniczo Wrażliwe
Warunki uzyskania wsparcia:
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P01b:
•	rezygnacja ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	zachowanie właściwego poziomu wód gruntowych;
•	rezygnacja z nawożenia w celu uniknięcia zmiany składu runi.
Wymogi dodatkowe dla wariantu P01b:
•	zachowanie właściwej techniki koszenia, tj. koszenie od środka do zewnątrz, dając szansę ucieczki wysiadującym ptakom, ich pisklętom czy ssakom (zając, sarna, lis, jenot) oraz zastosowanie tzw. wypłaszaczy, tj. zamontowanych w przedniej części ciągnika (przed urządzeniem koszącym) specjalnych łańcuchów;
•	koszenie raz w roku, nie wcześniej niż po 15 sierpnia, najlepiej wrzesień-październik ze względu na aspekty botaniczne; 
•	usunięcie ściętej biomasy z wykorzystaniem np. jako źródła energii (biomasa) lub tradycyjnie na ściółkę. 
Poziom wsparcia: 430 PLN/ha
Uzasadnienie wysokości wsparcia:
•	poniesione dodatkowe koszty związane z przywróceniem koszenia łąk;
•	sprzęt siana przy użyciu ciągnika;
•	stosowanie wypłaszaczy i koszenie od środka łąki;
3 Wariant: Łąki ciepłolubne (Kod: P01c)
Definicja: Łąki ciepłolubne występują na rzadkich w kraju siedliskach o małej zasobności w wodę na glebach o wyraźnie alkalicznym odczynie i silnym nasłonecznieniu. Charakteryzują się bardzo bogatą florą, bogatą np. w liczne gatunki storczyków, specyficznych traw (ostnice) i ziół. Do grupy tej zaliczamy tzw. łąki pienińskie, występujące na ciepłych stokach górskich oraz te płaty muraw ciepłolubnych, których, np. z powodu utrudnionej lokalizacji (np. strome skarpy nadrzeczne i stoki wzgórz) nie można zagospodarować jako pastwisk (por. pakiet P03a). Łąki te zaliczane są do siedlisk marginalnych, na ogół niekorzystnie położonych. Są to zbiorowiska szczególnie zagrożone całkowitym zaprzestaniem użytkowania i wkraczaniem roślinności wysokiej. 
Cele: 
•	zachowanie wysokiej różnorodności biologicznej zbiorowisk, a w szczególności ochrona rzadkich gatunków roślin, zwłaszcza późno kwitnących, poprzez podtrzymanie bądź przywrócenie tradycyjnego sposobu użytkowania;
•	zapobieganie sukcesji wtórnej.
Minimalna powierzchnia: 0,3 ha
Obszar realizacji pakietu: Obszary Przyrodniczo Wrażliwe
Warunki uzyskania dotacji
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P01c:
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk, takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion, w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	rezygnacja z nawożenia w celu uniknięcia zmiany składu runi.
Wymogi dodatkowe dla wariantu P01c:
•	koszenie raz w roku nie wcześniej niż po 10 lipca z rotacyjnym pozostawianiem 30% łąki;
•	usunięcie fitomasy, z wykorzystaniem np. jako źródła energii (biomasa) lub tradycyjnie na ściółkę. 
Uzupełniające pakiety:
•	usuwanie krzewów i drzew raz na trzy/pięć lata połączone z usuwaniem wyciętych pędów – pakiet uzupełniający: Usuwanie roślinności inwazyjnej (kod:U01).
Proponowana premia: 540 PLN/ha
Uzasadnienie wysokości premii:
•	przywrócenie zabiegów koszenia i sprzętu siana, które ze względu na położenie muszą polegać na pracy ręcznej lub częściowo zmechanizowanej.
Pakiet: PÓŁNATURALNE ŁĄKI DWUKOŚNE (Kod: P02)
Definicja: Do tej kategorii zaliczono półnaturalne, żyzne łąki nizinne i górskie na siedliskach świeżych i wilgotnych, dające siano dobrej jakości, a jednocześnie bogate pod względem florystycznym. Zaliczamy do nich umiarkowanie przekształcone łąki, często zmeliorowane i umiarkowanie nawożone, ale bez mieszanek siewnych. Na niżu i w niższych położeniach górskich szczególne znaczenie mają łąki rajgrasowe, występujące na siedliskach tzw. świeżych (umiarkowanie wilgotnych) oraz łąki kaczeńcowe na siedliskach wilgotnych oraz w strefie długotrwałych zalewów. Na polanach reglowych w regionie Karpat (do 600 m npm i powyżej) najcenniejsze są łąki mieczykowo-mietlicowe z krokusami. Z łąkami dwukośnymi, zwłaszcza na niżu, związanych jest wiele cennych gatunków ptaków. 
Znaczenie gospodarcze i zagrożenie:
•	łąki dwukośne, ekstensywne przemiennie użytkowane kośno-pastwiskowe;
•	łąki dwukośne nizinne są zagrożone nadmierną intensyfikacją produkcji - obniżeniem poziomu wód gruntowych, zmianą terminów koszenia na wcześniejsze, zaorywaniem i obsiewaniem mieszankami traw, intensywnym nawożeniem i wypasem, a nawet przekształcaniem w grunty orne. Prowadzi to do powstania ubogich gatunkowo zbiorowisk;
•	łąki dwukośne górskie są zagrożone porzuceniem i zmianą charakteru siedliska.
Cel:
•	przeciwdziałanie zanikaniu łąk w wyniku intensyfikacji (łąki nizinne);
•	przeciwdziałanie odłogowaniu łąk i związanej z tym zmianie charakteru siedliska (łąki górskie);
•	zachowanie bogatego składu gatunkowego łąk i ochrona bogatych zespołów fauny przez kontynuację ekstensywnych form użytkowania. 
Minimalna powierzchnia łąki: 0,5 ha
Poziom wsparcia: 
•	„Łąki nizinne tradycyjne użytkowane” (Kod: P02a01) -  800 PLN/ha/rok
•	„Łąki nizinne z opóźnionym koszeniem” (Kod: P02a02) -  900 PLN/ha/rok
•	„Łąki górskie 350-600” (Kod: P02b01) -  540 PLN/ha/rok
•	„Łąki górskie powyżej 600” (Kod: P02b02) -  700 PLN/ha/rok
Obszar wdrażania: Obszary Przyrodniczo Wrażliwe, z wyjątkiem P02a01 – cały kraj
Warunki uzyskania wsparcia:
1 Wariant: Łąki dwukośne nizinne  (Kod: P02a)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P02a:
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	zastosowanie pestycydów przez rolnika wymaga uzyskania pisemnej zgody doradcy prowadzącego.
Wymogi dodatkowe dla wariantu P02a:
•	ograniczone nawożenie azotem w ilości do 60 kg/ha/rok jesienią, w tym dobrze przefermentowanym obornikiem, raz na 2-4 lata, w ilości 10 t/ha, z wyjątkiem łąk zalewanych, nawożonych przez namuły rzeczne;
•	w przypadku użytkowania kośno-pastwiskowego kontrolowany wypas kwaterowy (np. przenośne płoty elektryczne) lub wypas wolny, po pierwszym bądź drugim pokosie przy maksymalnej obsadzie stada do 1,0 DJP/ha, co pozwoli uniknąć zniszczenia powierzchni użytku i zanikania gatunków przyrodniczo cennych;
•	opóźnienie pierwszego pokosu do 10 lipca:
(a)	 w opcji „tradycyjnie użytkowane (P02b01)” – w systemie rotacyjnym na powierzchni 20% łąki lub raz na pięć  lata na całej powierzchni łąki
(b)	w opcji „z opóźnionym koszeniem” (P02b02)” – na całej powierzchni łąki
•	stosowanie tzw. wypłaszaczy, tj. zamontowanych w przedniej części ciągnika (przed urządzeniem koszącym) specjalnych łańcuchów oraz zachowanie właściwej techniki koszenia, tj. koszenie łąki od środka do zewnątrz;
•	dopuszczalne jest tylko selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
Uzasadnienie wysokości premii:
•	rezygnacja ze  stosowania praktyk zwiększających wydajność siedliska oraz ograniczenie stosowania czynników plonotwórczych prowadzi do utraty plonu o 27 dt/ha (ekstensyfikacja produkcji o 20 dt/ha rocznie oraz  utrata  plonu  20 dt/ha raz na 3 lata w efekcie opóźnienia pokosu);
•	koszty związane z selektywnym niszczeniem chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych);
•	wypas po pierwszym bądź drugim pokosie, maksymalna obsada stada 1,0 DJP/ha;
•	Zachowanie właściwej techniki koszenia, stosowanie tzw. wypłaszaczy. 
2 Wariant: łąki dwukośne górskie (Kod: P02b)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P02b:
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	przemienne użytkowanie kośno-pastwiskowe.
Wymogi dodatkowe  dla wariantu P02b:
•	nawożenie, w tym rozrzucanie obornika w ilości do 10t/ha na całej powierzchni, raz na 3 lata jesienią. Doradca określa potrzebę nawożenia mineralnego: azotem w ilościach do 60 kg/ha/rok oraz raz na 3 lata fosforem w ilości 30-45 kg P2O2 /ha. Alternatywną formą nawożenia jest przywrócenie nawożenia organicznego metodą koszarzenia (bydło, owce). Koszar luźny (1 owca/2 m2/dobę), rotacyjny w cyklu trzyletnim. Jest to najbardziej tradycyjna forma użytkowania;
•	coroczne rotacyjne wykaszanie jednej trzeciej powierzchni ze sprzętem siana, w cyklu 3 letnim: I pokos w lipcu, II pokos – sierpień/wrzesień lub zamiast niego wypas, maksymalna obsada bydła i/lub owiec 0,4 DJP/ha, który przyczyni się do rozprzestrzeniania nasion przez  zwierzęta;
•	zachowanie właściwej techniki koszenia, tj. koszenie łąki od środka do zewnątrz oraz stosowanie tzw. wypłaszaczy; 
•	selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszty związane z selektywnym niszczeniem chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych);
•	kontrolowany wypas kwaterowy po pierwszym bądź drugim pokosie, ograniczenie obsady do 0,4 DJP/ha, 
•	wzrost kosztów agrotechnicznych w zależności od wysokości nad poziom morza - o 20% w stosunku do obszarów położonych na wysokości 350-600 m n.p.m., o 40% w stosunku do 600-800 m n.p.m.
Pakiet: PASTWISKA EKSTENSYWNE (Kod: P03)
Definicja: Działania polegają na stosowaniu niskonakładowego wypasu jako głównego sposobu użytkowania gruntów na półnaturalnych siedliskach, tradycyjnie zagospodarowanych jako pastwiska: murawy ciepłolubne (wariant P03a) oraz nizinne i górskie użytki na siedliskach świeżych i wilgotnych (warianty P03b i P03c). Murawy ciepłolubne zaliczane są do najbogatszych pod względem florystycznym i faunistycznym zbiorowisk w Polsce. W skład gatunkowy muraw ciepłolubnych wchodzi wiele rzadkich gatunków, w tym liczne gatunki bylin i traw stepowych, zagrożonych wyginięciem np. miłek wiosenny, pajęcznica liliowata, różne gatunki ostnic. Występują one głównie na wyżynach oraz sporadycznie na niżu i w górach, na suchych siedliskach wapiennych, gipsowych i lessowych. Najwartościowsze pastwiska nizinne, zlokalizowane w dolinach rzek, na glebach mineralnych, to np. zespół życicy trwałej i grzebienicy pospolitej. W przypadku pastwisk górskich na  ochronę zasługuje np. zespół roślinny grzebienicy pospolitej i kostrzewy czerwonej. Ekstensywnie użytkowane pastwiska odznaczają się bogatą roślinnością trawiastą z dużym udziałem roślinności zielnej, niekiedy z udziałem turzyc i kęp sitowia, krzaków i drzew. Wykazują one duże walory krajobrazowe, stanowią cenne siedliska ornitofauny i odznaczają się bogactwem owadów ze względu na duży udział roślin motylkowych. 
Znaczenie gospodarcze i zagrożenie:
•	ekstensywne pastwiska nizinne są zagrożone przede wszystkim intensyfikacją; nadmierny wypas prowadzi do przekształcania się pastwisk w ubogie murawy i do niszczenia lęgów ptaków;
•	pastwiska górskie i murawy ciepłolubne są zagrożone odłogowaniem w wyniku procesów wyludniania się wsi i spadku pogłowia zwierząt wypasanych. Murawy ciepłolubne są też narażone na erozję wietrzną.
Cele:
•	ochrona  zbiorowisk pastwiskowych o cennych walorach botanicznych i faunistycznych, występujących na siedliskach suchych, świeżych i wilgotnych;
•	promocja zrównoważonego użytkowania pastwiskowego i przeciwdziałanie nadmiernym wypasom, przekształcaniu w pastwiska intensywne lub grunty orne;
•	ochrona cennych miejsc łęgowych  ptaków.
Minimalna powierzchnia pastwiska: 0,5 ha
Poziom wsparcia dla wariantów i opcji pakietu P03:
•	„Pastwiska na murawach ciepłolubnych” (Kod: P03a) – 620 PLN/ha
•	„Pastwiska nizinne z wypasem tradycyjnym” (Kod: P03b01) – 360 PLN/ha
•	„Pastwiska nizinne z wypasem regulowanym” (Kod: P03b02) – 620 PLN/ha
•	„Pastwiska górskie 350-600 m. n.p.m.” (Kod: P03c01) – 700 PLN/ha
•	„Pastwiska górskie powyżej 600 m n.p.m.” (Kod: P03c02) – 980 PLN/ha
Warunki uzyskania wsparcia:
1 Wariant: Pastwiska na murawach ciepłolubnych (Kod: P03a)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P03a
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	rezygnacja z nawożenia.
Wymogi dodatkowe dla wariantu P03a:
•	wypas wolny ze stałym nadzorem lub kwaterowy rotacyjny, w kilkuletnim cyklu (najlepiej owiec, kóz i krów) przy obsadzie od 0,4 do 0,5 DJP/ha. Pod koniec sezonu wypasowego średnia wysokość runi powinna wynosić średnio 5,0 cm;
•	urządzanie na pastwiskach wodopojów i systematyczne uzupełnianie wody w przypadku gdy nie ma możliwości zorganizowania przenośnych poideł dla wypasanych zwierząt, dopuszcza się pojenie zwierząt bezpośrednio ze zbiornika/cieku wodnego, pod warunkiem wygrodzenia dojścia do wody, które będzie udostępniane zwierzętom tylko w okresie pojenia;
•	wykaszanie niedojadów w okresie lipiec-sierpień;
•	dopuszczalne jest tylko selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
Warunkowe praktyki uzupełniające:
•	na murawach ciepłolubnych zaniedbanych trzebieże krzewów i drzew raz na 5 lat połączone z usuwaniem wyciętych pędów – pakiet: Usuwanie roślinności inwazyjnej (pakiet:U1).
2 Wariant: Pastwiska nizinne (Kod:P03b)
1 Opcja: Pastwiska nizinne z wypasem tradycyjnym (Kod: P03b01)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla opcji P03b01:
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk, takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion, w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	wypas obejmie bydło, konie lub owce (a także inne zwierzęta po uzgodnieniu z doradcą i jeśli jest to zgodne z realizacją celów ekologicznych); 
•	sezon pastwiskowy od 20 maja do 15 października. Na obszarach zalewanych nie wcześniej niż w dwa tygodnie po ustąpieniu zalewu;
•	wykaszanie niedojadów w okresie lipiec-sierpień;
•	urządzanie na pastwiskach wodopojów i systematyczne uzupełnianie wody. W przypadku, gdy nie ma możliwości zorganizowania przenośnych poideł dla wypasanych zwierząt, dopuszcza się pojenie zwierząt bezpośrednio ze zbiornika/cieku wodnego, pod warunkiem wygrodzenia dojścia do wody, które będzie udostępniane zwierzętom tylko w okresie pojenia.
Wymogi szczegółowe dla opcji P03b01:
•	wypas kwaterowy rotacyjny lub wypas wolny zwierząt przy obsadzie ≥ 1,0 DJP/ha;
•	ograniczenie nawożenia azotem ze wszystkich źródeł w ilości do 60 kg/ha/rok w dawkach podzielonych;
•	dopuszczalne jest tylko selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
2 Opcja: Pastwisko nizinne z wypasem regulowanym (Kod: P03b02)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla opcji P03b02: 
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk, takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion, w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	wypas obejmie bydło, konie lub owce (a także inne zwierzęta po uzgodnieniu z doradcą i jeśli jest to zgodne z realizacją celów ekologicznych);
•	na obszarach zalewowych terminy wypasów dostosowane do specyficznych warunków, nie wcześniej niż w dwa tygodnie po ustąpieniu zalewu;
•	wykaszanie niedojadów w okresie lipiec-sierpień;
•	urządzanie na pastwiskach wodopojów i systematyczne uzupełnianie wody. W przypadku, gdy nie ma możliwości zorganizowania przenośnych poideł dla wypasanych zwierząt, dopuszcza się pojenie zwierząt bezpośrednio ze zbiornika/cieku wodnego, pod warunkiem wygrodzenia dojścia do wody, które będzie udostępniane zwierzętom tylko w okresie pojenia.
Wymogi dodatkowe dla opcji P03b02:
•	od kwietnia do 10 czerwca wypas kwaterowy ograniczony do 20% powierzchni pastwiska lub wypas wolny – 0,3 DJP/ha, poza głównym regionem lęgowym (straty w lęgach wynoszą tylko 10%). Od 10 czerwca do 1 lipca wypas kwaterowy na pozostałym terenie z obsadą 0,6 DJP/ha, od 1 lipca – 1,0 DJP/ha;
•	nawożenie azotem ze wszystkich źródeł w ilości do 60 kg/ha/rok w dawkach podzielonych;
•	dopuszczalne jest tylko selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
3 Wariant: Pastwiska górskie (Kod: P03c)
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P03c:
•	rezygnacja  ze stosowania praktyk, takich jak: przyorywanie, wałowanie, budowa nowych systemów melioracyjnych i dosiewanie nasion, w celu zachowania cech siedliska i runi;
•	wypas obejmie bydło lub owce (a także inne zwierzęta po uzgodnieniu z doradcą i  jeśli jest to zgodne z realizacją celów ekologicznych);
•	sezon pastwiskowy od 20 maja, co najmniej 90 dni;
•	urządzanie na pastwiskach wodopojów i systematyczne uzupełnianie wody. jeśli nie ma możliwości zorganizowania przenośnych poideł dla wypasanych zwierząt, dopuszcza się pojenie zwierząt bezpośrednio ze zbiornika/cieku wodnego, pod warunkiem wygrodzenia dojścia do wody, które będzie udostępniane zwierzętom tylko w okresie pojenia.
Wymogi dodatkowe dla wariantu P03c:
•	wypas kwaterowy rotacyjny lub ze stałym nadzorem nad zwierzętami przy obsadzie 1,0 DJP/ha pastwiska; 
•	wykorzystanie runi pastwiskowej w zależności od typu siedliska i składu botanicznego, ale nie więcej niż 75%, podczas gdy 25% pozostaje w postaci niedojadków;
•	wykaszanie niedojadów w okresie lipiec-sierpień;
•	nawożenie azotem ze wszystkich źródeł  w ilości do 60 kg/ha/rok;
•	dopuszczalne jest tylko selektywne i miejscowe niszczenie uciążliwych chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych).
Uzasadnienie wysokości premii:
1 Wariant: Pastwiska na murawach ciepłolubnych (Kod: P03a)
•	koszt związany z przywróceniem wypasów,  doprowadzeniem  zwierząt na pastwisko  i dowozem wody;
•	urządzenie kwater (płot elektryczny) lub stały dozór;
•	koszt wykaszania niedojadów;
•	uzyskanie dodatkowego dochodu z  ekstensywnego wypasu 0,5 DJP/ha oraz  z uzyskanego siana na ściółkę;
•	wysokość proponowanej dopłaty stanowić będzie 100% wyliczonej kwoty ze względu na wysoką wartość przyrodniczą zbiorowisk. 
2 i 3 Wariant: Pastwiska nizinne  (Kod: P03b) i górskie (Kod: P03c)
Uzasadnienie wysokości premii:
•	utracony dochód z tytułu ograniczenia obsady do 0,3 DJP/ha w górskich lub 1,0 DJP/ha na nizinach lub ograniczenia powierzchni i długości wypasów na terenach lęgowych ptaków;
•	koszty związane z selektywnym niszczeniem chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych);
•	w przypadku pastwisk górskich, wzrost kosztów agrotechnicznych i użytkowania pastwiska w zależności od wysokości nad poziom morza - o 20% w stosunku do obszarów położonych na wysokości 350-600 m n.p.m., o 40% w stosunku do wysokości powyżej 600 m n.p.m.;
•	koszt wykaszania niedojadów na pastwiskach górskich.
Pakiet :  UŻYTKI EKOLOGICZNE (Kod: P04)
1 Wariant: Torfowiska wysokie i przejściowe (Kod: P04a) 
Definicja: Torfowiska przejściowe i wysokie (żywe) występują w lokalnych obniżeniach terenu, tworząc różnej miąższości pokłady kwaśnych torfów mszystych. Torfowiska wysokie występują z reguły na głębokich pokładach torfu w nieckach bezodpływowych, natomiast torfowiska przejściowe powstają wokół dystroficznych jezior, mogą to być też zespoły pionierskie na odkrytych torfach i piaskach torfiastych. Obejmują one na ogół małe enklawy w krajobrazie rolniczym. Czynne torfowiska wysokie (tzn. z zachodzącym procesem akumulacji torfu) występują rzadko w kraju. Zdecydowana większość torfowisk nie przedstawia walorów użytkowych dla rolnictwa, natomiast reprezentuje znaczne walory środowiskowe, botaniczne i ornitologiczne (ostoje głuszca i cietrzewia). Zaliczono do tej grupy także torfowiska zmeliorowane, ponownie zabagniające się i ekstensywnie użytkowane (nadające się do renaturalizacji). 
Znaczenie gospodarcze i zagrożenia:
•	nieużytki, sporadycznie, wykorzystywane jako ekstensywne pastwiska lub źródło ściółki. Siedliska te są zagrożone degradacją na skutek melioracji odwadniających, które powodują procesy murszenia i zanikania gleb organicznych oraz zubożenie zbiorowisk (zanikanie roślin chronionych) lub zalesieniami. Zagrożone odwodnieniem lub niszczeniem w wyniku eksploatacji torfu.
Cele:
•	zachowanie rzadkiego typu ekosystemu i ochrona walorów florystycznych i faunistycznych; 
•	zachowanie funkcji fizjotaktycznych (tzw. mała retencja wodna).
Minimalna powierzchnia: 0,3 ha
Proponowana premia: 600 PLN
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	rezygnacja z eksploatacji torfu.
Wymogi dodatkowe dla pakietu P04a:
•	powstrzymanie odpływu wody z torfowiska poprzez całkowite zatamowanie systemów melioracyjnych, zgodnie z obowiązującymi uregulowaniami prawnymi;
•	rezygnacja z czyszczenia rowów melioracyjnych w celu przyspieszenia naturalnej regeneracji torfowiska;
•	przeciwdziałanie składowaniu śmieci.
Uzupełniająca praktyka
•	ochrona przed spływem zanieczyszczonych nawozami wód powierzchniowych z otaczających pól (tworzenie min. 5 metrowych zadarnionych stref buforowych) (Kod: K04b01).
2 Wariant : SZUWARY I ZIOŁOROŚLA (Kod: P04b)
Definicja: Szuwary pełnią istotną funkcję ekologiczną, zwłaszcza w zakresie retencji i oczyszczania wód. Stanowią ważne miejsce rozrodu ryb i miejsce gniazdowania ptaków (bąka i trzciniaka). Występują najczęściej w strefie bezpośredniego oddziaływania wód stojących bądź płynących, w strefach długotrwałych zalewów. Niekiedy porastają w całości płytkie zbiorniki wodne lub wtórnie zabagniające się łąki. Najpospolitsze zespoły to szuwar trzciny pospolitej, pałki szeroko- i wąskolistnej, manny mielec i szuwar oczeretowy. Bogate florystycznie zbiorowiska ziołoroślowe okazałych bylin wzdłuż cieków wodnych, miedz i przydroży oraz w strefach okrajkowych lasu tworzą liniowe, bądź pasmowe strefy przejścia o szerokości do 5 metrów, odznaczające się większym bogactwem występujących gatunków fauny bezkręgowców i kręgowców niż na terenach przylegających. Stanowią naturalne strefy buforowe (bariery biogeochemiczne dla biogenów) i ostoje (refugia) dla fauny przemieszczającej się w związku ze zmieniającymi się warunkami środowiskowymi w krajobrazie. Posiadają znaczne walory krajobrazowe. Mają duże znaczenie ekologiczne w krajobrazach rolniczych.
Znaczenie gospodarcze i zagrożenie:
•	zbiorowiska szuwarów i ziołorośli mają niewielkie znaczenie rolnicze. Tradycyjne użytkowanie polegało na koszeniu na ściółkę, materiał budowlany (trzcina), miernej jakości siano (manna mielec). Zagrożone sukcesją roślinności wysokiej siedliska marginalne, sporadycznie wypasane (przydroża), zagrożone likwidacją bądź zniszczeniem przez środki ochrony roślin stosowane w ich sąsiedztwie. 
Cele: 
•	zachowanie enklaw zbiorowisk szuwarowych i ziołoroślowych ze względu na ich funkcje ekologiczne w krajobrazie; 
•	ograniczanie sukcesji w kierunku lasów;
•	ochrona cennych ostoi różnorodności biologicznej przed degradacją.
Minimalna powierzchnia i długość:  
•	szuwary -1,0 ha;
•	ziołorośla -  50 m.
Obszar wdrażania: Obszary Przyrodniczo Wrażliwe
Warunki uzyskania dotacji
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla pakietu P04:
•	zachowanie zbiorowiska; 
•	niestosowanie nawożenia i pestycydów. Dopuszczalne jest tylko selektywne niszczenie uciążliwych chwastów za zgodą doradcy;
•	stosowanie środków ochrony roślin w sąsiedztwie w sposób nie zagrażający przedostawaniem się ich na obszar zbiorowiska; 
•	rolnik ma obowiązek określenia roku wykonania wykaszania.
Wymogi dodatkowe dla pakietu P04:
•	rotacyjne koszenie ręcznie lub za pomocą lekkich kosiarek raz na 5 lat w okresie zimy lub jesieni;
•	ścięty materiał musi być usunięty; 
•	zastosowanie mazaczy herbicydowych.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt związany z  ręcznym wykaszaniem trzciny oraz usunięciem biomasy, raz na 5 lat.
Proponowana premia: 100 PLN/ha
Pakiet: ZADRZEWIENIA ŚRÓDPOLNE (Kod: P05)
Wariant: Renowacja zadrzewień śródpolnych (Kod: P05a)  
Definicja: Zaliczono tu zadrzewienia i zakrzewienia naturalne (zarośla wisienki stepowej, tarniny i głogu), jak kępy i aleje drzew i krzewów posadzonych przez człowieka wśród pól uprawnych i łąk, na przydrożach, wzdłuż cieków i miedz, w tym również krzewiaste żywopłoty w formie kęp lub remiz śródpolnych o niewielkich powierzchniach (do 0,1 ha), często w sąsiedztwie lub otoczeniu zbiorników wodnych, a także jako elementy zieleni przyzagrodowej, wzdłuż szlaków komunikacyjnych (pasy wiatrochronne). 
Znaczenie gospodarcze i zagrożenia:
•	nieużytek, wpływa na ograniczanie erozji, fizjotaktyczne działanie w krajobrazie wiejskim;
•	zagrożone dewastacją, zanieceniem a także likwidacją.
Cele: Zachowanie istniejących pasmowych zadrzewień i zwiększenie ich funkcji w krajobrazie jako korytarzy ekologicznych, ostoi różnorodności biologicznej i elementów łagodzących degradacje obszarów rolnych.
Minimalna długość struktur liniowych: 50 m
Proponowana premia: 100 PLN na 100mb pasa zadrzewień 
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania premii:
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla pakiet P05:
•	usunięcie śmieci nagromadzonych w obrębie zadrzewienia;
•	wykonywanie zabiegów opryskiwania przy zachowaniu bezpiecznej odległości od ściany zadrzewienia i  przy bezwietrznej pogodzie, gdy ryzyko znoszenia jest najmniejsze.
Wymogi szczegółowe dla pakietu P05: 
•	uzupełnianie około 20% ubytku drzew i krzewów, zgodnie z charakterem siedliska;
•	wykonywanie rotacyjne zabiegów pielęgnacyjnych, polegających na formowaniu pokroju drzew i krzewów;
•	wygradzanie zadrzewień, narażonych na zniszczenie przez zwierzęta;
•	układanie stert chrustu, pełniących funkcje schronień dla ssaków.
Praktyki uzupełniające:
•	utworzenie strefy buforowej o szerokości 1 lub 2 metrów wzdłuż zadrzewienia.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszty sadzonek drzew i krzewów wraz z ich zabezpieczeniem przed zwierzyną (osłonki plastikowe lub metalowe);
•	koszty pielęgnacji, polegającej na przycinaniu i formowaniu koron drzew (czyszczenia);
•	koszty przeliczane na 100 mb pasa zadrzewień lub 0,1 ha powierzchni.
2 Wariant: Nowe zadrzewienia śródpolne (Kod: P05b)
Definicja:
Zakładanie nowych zadrzewień śródpolnych 1 - lub 2-rzędowych, składających się z warstwy drzew i krzewów pochodzenia rodzimego. Zadrzewienia 1-rzędowe o szerokości 2,5 m, 2-rzędowe - o szerokości 5 m. 
Znaczenie i zagrożenia:
Zadrzewienia śródpolne spełniają różne funkcje środowiskowe, wyrażające się między innymi:
•	zwiększeniem retencji wodnej w wyniku spowalniania odpływów powierzchniowych oraz oczyszczaniem wód (wodochronne);
•	ograniczeniem erozji gleb (wiatrochronne);
•	tworzeniem ostoi dziko żyjących roślin i zwierząt;
•	tworzeniem ciągów sprzyjających przemieszczaniu się zwierząt pomiędzy ekosystemami naturalnymi. 
Cel:
•	optymalizacja struktury przestrzennej krajobrazów rolniczych;
•	łagodzenie skutków gospodarki rolnej poprzez wykorzystanie wielofunkcyjnych oddziaływań zadrzewień na środowisko przyrodnicze.  
Minimalna długość zadrzewienia:  50 m
Proponowana premia:
•	„Nowe zadrzewienia 1-rzędowe” (Kod: P05b01) – 80 PLN/ha;
•	„Nowe zadrzewienia 2-rzędowe” (Kod: P05b02) – 190 PLN/ha.
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza dla wariantu P05b:
•	skład gatunkowy zadrzewień winien być dostosowany do lokalnych warunków siedliskowych, poprzez dobór rodzimych gatunków i w miarę możliwości miejscowych ekotypów drzew i krzewów, z udziałem drzew i krzewów miododajnych i owocowych (atrakcyjna baza żerowa dla owadów i ptaków);
•	wykonywanie zabiegów opryskiwania przy zachowaniu bezpiecznej odległości od ściany zadrzewienia i  przy bezwietrznej pogodzie gdy ryzyko znoszenia jest najmniejsze.
Dobra praktyka rolnicza:
•	zabezpieczenie drzewek środkami chemicznymi lub osłonkami przed uszkodzeniami przez zwierzęta;
•	dokonywanie zabiegów pielęgnacyjnych, a co 2-3 lata zabiegów przycinania i formowania pokroju drzew, celem niedopuszczenia do nadmiernego asymetrycznego rozrostu koron;
•	utworzenie strefy buforowej wzdłuż nasadzenia o szerokości 1 metra z obu stron;
•	Zadrzewienia 1-rzędowe (2,5 m szerokości) i 2-rzędowe (5 m, więźba 1,5 m x 2m).
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszty sadzonek i osłonek oraz koszty robocizny związane z sadzeniem;
•	utracony dochód z powierzchni zadrzewionej.
III. OCHRONA ZASOBÓW GENOWYCH (Kod: G)
Pakiet: ZACHOWANIE LOKALNYCH RAS ZWIERZĄT GOSPODARSKICH (Kod: G01)
Definicja: Rodzime rasy i odmiany zwierząt są doskonale przystosowane do lokalnych, często bardzo trudnych warunków środowiska. Wypasy ekologiczne, opierające się na rodzimych rasach, pozwolą na skuteczne zagospodarowanie terenów półnaturalnych o ubogich zasobach paszowych. Rasy rodzime mają także duże znaczenie ze względu na rolę, jaką pełniły w historii rozwoju regionów, są one związane z tradycją i kulturą lokalnych społeczności. Rasy rodzime powinny być upowszechniane ze szczególnym uwzględnieniem okolic, gdzie żywe są tradycje ich hodowli i chowu. W początkowym okresie wdrażania programów pod uwagę będą brane wszystkie rasy i odmiany bydła, koni i owiec objęte w Polsce programami hodowlanymi ochrony populacji. Stada wymienionych ras zwierząt mogą być własnością rolników lub stanowić własność ośrodków hodowlanych lub parków narodowych, organizacji pozarządowych, które powierzą (wydzierżawią) rolnikom stado co najmniej na czas trwania kontraktu. Nie będą brane pod uwagę stada dotowane w ramach programów hodowlanych ochrony zasobów genetycznych. Docelowo, po roku 2006, program obejmie wszystkie zasoby genetyczne zwierząt gospodarskich, objęte w Polsce programami hodowlanymi ochrony populacji.
Znacznie gospodarcze i zagrożenie
•	rodzime rasy i odmiany zwierząt gospodarskich zasługują na zachowanie i promocję w systemie produkcji ekstensywnej, oraz w gospodarstwach ekologicznych i agroturystycznych, gdzie ich użytkowanie pełni także funkcje pozaprodukcyjne, a zwłaszcza edukacyjne;
•	preferowane rasy i odmiany to te, których niska liczebność stwarza poważne niebezpieczeństwo wyginięcia.
Cele i założenia:
•	ochrona różnorodności genetycznej zwierząt gospodarskich, zagrożonych zastępowaniem ich rasami wysokowydajnymi;
•	realizacja pakietu musi być powiązana z ekologicznym wypasem w ramach programu rolnośrodowiskowego.
Minimalna liczba zwierząt w stadzie: co najmniej 5 krów lub 3 klacze lub 5 matek owcy olkuskiej lub10 owiec matek pozostałych ras, wpisanych do ksiąg zwierząt hodowlanych danej rasy.
Poziom wsparcia dla opcji pakietu G01:
•	„Bydło polskie czerwone” (Kod: G01a) – 800 PLN/szt.;
•	„Koniki polskie” (Kod: G01b) - 600 PLN/szt.;	 
•	„Konie huculskie” (Kod: G01c) – 600 PLN/szt.;	 
•	„Owce rasy wrzosówka” (Kod: G01d) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce rasy świniarka” (Kod: G01e) – 260 PLN/szt.;
•	„Owca rasy olkuska”  (Kod G01f) – 260 PLN/szt.;	 
•	„Polskie owce górskie odmiany barwnej” (Kod: G01g) – 260 PLN/szt.; 
•	„Owce rasy merynos barwny” ( Kod G01h) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce uhruskie  (Kod G01i) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce wielkopolskie” (Kod G01j) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce żelaźnieńskie” (Kod G01k) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce korideil” ( Kod Go01l) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce kamienieckie” (Kod G01m) – 260 PLN/szt.;
•	„Owce pomorskie” ( Kod G01n) – 260 PLN/szt.
Obszar wdrażania: cały kraj ze szczególnym uwzględnieniem tradycyjnego zasięgu występowania poszczególnych ras.
Warunki realizacji pakietu: 
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	prowadzenie dokumentacji hodowlanej stada, wpis zwierząt do ksiąg hodowlanych.
Dobra praktyka rolnicza:
•	krowy polskie czerwone oraz koniki i hucuły oraz owce wymienionych wyżej ras, mogą być wprowadzane jako uzupełnienie stad innych ras lub jako stada wydzielone;
•	kotowaniem objęte będą zwierzęta czystorasowe, tylko w przypadku bydła polskiego czerwonego dopuszczalny jest 50% udział genotypu innej rasy czerwonej.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	utracony dochód wynikający z gorszych wyników produkcyjnych;
•	zawarty w zaakceptowanym do realizacji przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi (maj 2000 r.) „Programie hodowlanym ochrony zasobów genetycznych bydła polskiego czerwonego” wzorzec bydła polskiego czerwonego określa wydajność typowej krowy tej rasy na poziomie 3200 kg mleka/rok. W praktyce wiele stad objętych programem ochrony uzyskuje wydajność mleka: 2000-3500 kg.
Pakiet: ZACHOWANIE STARYCH ODMIAN ROŚLIN (Kod: G02)
Definicja: Dzięki rozdrobnionej gospodarce rolnej w niektórych regionach w Polsce do czasów współczesnych zachowały się  miejscowe populacje roślin uprawnych. Są one dobrze przystosowane do warunków lokalnych. Działaniami objęte będą następujące populacje miejscowe: fasola wielokwiatowa-biczykowa i fasola tyczkowa Piękny Jaś (Phaseolus coccineus) uprawiane w regionie podkarpackim. 
Cele:
•	zachowanie starych odmian roślin uprawnych poprzez ich tradycyjną uprawę;
•	dotowane będą miejscowe populacje roślin użytkowych  charakterystyczne dla danego terenu i  dobrze przystosowane do warunków lokalnych.
•	Minimalna powierzchnia:  dla upraw rolniczych – 0,3 ha, dla upraw warzywnych 0,15 ha.

Proponowane premie:
„Produkcja lokalnych odmian uprawnych” (Kod:G02a) - 350 PLN/ha
„Produkcja nasienna lokalnych odmian uprawnych (Kod:G02b)” - 500 PLN/ha 
Obszar wdrażania: województwa podkarpackie. 
Warunki uzyskania dotacji 
•	Tradycyjny sposób uprawy starej odmiany rośliny uprawnej. 
DZIAŁANIA ŚRODOWISKOWE (Kod: K)
Pakiet:  RENATURYZACJA ŁĄK UPRAWNYCH (Kod: K01)
1 Wariant: Przekształcanie łąk uprawnych na łąki półnaturalne (Kod: K01a)
Definicja: Intensywne łąki i pastwiska uprawne charakteryzują się  zmienionymi cechami  siedliska (np. na skutek odwodnienia) i uproszczoną strukturą gatunkową runi (w wyniku nawożenia i dosiewania traw). Wskazane jest zatem odtwarzanie półnaturalnych siedlisk. Praktyka ochrony przyrody wykazała, że intensywne łąki  mogą zostać przekształcone w atrakcyjne biotopy lęgowe i żerowiskowe dla wielu gatunków ptaków zagrożonych wyginięciem. 
Cel: 
•	jest przywrócenie różnorodności gatunkowej; 
•	kształtowanie korzystnych warunków do gniazdowania ptaków terenów otwartych w obrębie obszarów chronionych. 
Minimalna powierzchnia: 1 ha
Poziom wsparcia: 
•	„Przekształcanie łąk uprawnych na łąki półnaturalne” (Kod: K01a) - 370 PLN/ha/rok
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	gospodarowanie na łąkach bez użycia nawozów sztucznych oraz wapnowania, z wyjątkiem specyficznych uwarunkowań, które uzasadniają inne wskazania (określane w porozumieniu z doradcą).
Dobra praktyka rolnicza:
•	zastosowanie herbicydów w inny sposób niż mazaki herbicydowe musi być uzgodnione z doradcą prowadzącym;
•	użytkowanie pastwiskowe przy obsadzie zwierząt nie przekraczającej 1,0 DJP/ha.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt wynikający ze zmniejszenia obsady do 1,0 DJP/ha;
•	koszty związane z selektywnym niszczeniem chwastów (np. z zastosowaniem mazaków herbicydowych);
•	oszczędności wynikające ze zmniejszenia dawki nawozów;
•	oszczędności w kosztach upraw.
2 Wariant: Przekształcenie gruntów ornych w trwałe użytki zielone (Kod: K01b)
Definicja: Odtworzenie różnego rodzaju zbiorowisk trawiastych na gruntach ornych poprzez naturalną regenerację lub obsianie wielogatunkową mieszanką traw. Mieszanka nasion do nowego obsiewu powinna składać się przynajmniej z 6 gatunków traw, przystosowanych do stanowisk wilgotnych (np. Festuca pratensis, Festuca rubra, Phleum pratense, Alopecurus pratensis, Agrostis alba, Cynosurus cristatus). Wskazany jest również dodatek nasion ziół typowych dla tego siedliska. 
Znaczenie gospodarcze:
Intensywne łąki uprawne, użytkowane przemiennie kośno-pastwiskowo.
Cel i założenia: 
•	przywrócenie  właściwej formy użytkowania ziemi np. w dolinach rzek, 
•	przeciwdziałanie zjawiskom erozyjnym, 
•	przeciwdziałanie zanieczyszczeniom wód podziemnych, 
•	wzrost różnorodności biologicznej i piękna krajobrazów rolnych. 
Szczegółowe zalecenia doradcy odnośnie regeneracji TUZ  będą dostosowane do charakteru siedliska. Regeneracja TUZ może przebiegać w sposób sztuczny bądź  naturalny. 
Minimalna powierzchnia - 0,5 ha, maksymalna – 10 ha,
Poziom wsparcia dla wariantu K01b: 
•	„Przekształcenie gruntów ornych w trwałe użytki zielone” - 880 PLN/ha/rok
(propozycja, żeby zróżnicować płatność w odniesieniu do OPW i regionów przy podejściu horyzontalnym w taki sposób, żeby dla OPW wynosiła ona o 20% więcej). 
Obszar wdrażania: cały kraj 
Warunki uzyskania wsparcia:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	zabronione jest obniżanie poziomu wód gruntowych, stosowanie nawożenia, wapnowania, środków ochrony roślin. Zastosowanie nawozów organicznych (obornika) i wapnowanie, zwalczanie chwastów jest możliwe pod warunkiem uzyskania zgody doradcy prowadzącego i w określonych przez niego ilościach. 
Dobra praktyka rolnicza
•	zabiegi agrotechniczne ograniczone do stosowanych podczas wysiewania traw lub tylko do bronowania w celu przyspieszania naturalnej regeneracji runi (zwłaszcza na terenach podatnych na erozję);
•	w skład mieszanki traw musi wchodzić co najmniej 6 gatunków traw w naturalnych proporcjach dla danego zbiorowiska. Dobór gatunków musi odpowiadać warunkom siedliskowym. Nasiona będą wysiewane w ilości ok. 30 kg/ha;
•	po ustabilizowaniu się runi łąkowej, przewiduje się użytkowanie poprzez ekstensywny wypas lub koszenie. 
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszty nasion i zabiegów związanych z TUZ;
•	utrata dochodu z 1 ha pola ornego związana z przekształceniem w TUZ;
•	dodatkowy dochód z plonu zielonki.
Pakiet: PRZECIWDZIAŁANIE EROZJI I ZANIECZYSZCZENIOM WÓD (Kod:K02)
1 Wariant: Wsiewki poplonowe (Kod: K02a)
Definicja: Ściernisko z wsiewkami traw utrzymywane na polach w okresie zimowym ma znaczenie przeciwerozyjne, ogranicza spływy powierzchniowe biogenów z pól do wód, prowadzi do zwiększenia zawartości materii organicznej w glebie. Pozostawienie ścierniska na zimę ma również korzystne znaczenie dla zimujących populacji ptaków jako baza pokarmowa.  
Znaczenie gospodarcze: 
•	wsiewki traw w ściernisko mają znaczenie przeciwerozyjne;
•	ograniczenie przedostawania się biogenów z pól do wód;
•	zwiększenie zawartości materii organicznej w glebie. 
Cel i założenia:
•	poprawa kultury gleby;
•	ograniczenie spływu azotu z pól do wód podziemnych i powierzchniowych .
Minimalna powierzchnia:  1 ha, zastosowanie na całym polu
Proponowana premia: 400 PLN/ha/rok
Obszar wdrażania: cały kraj, wdrażanie horyzontalne 
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza: 
•	sprzątnięcie słomy z całego pola po żniwach w celu ułatwienia naturalnej regeneracji trawy i roślinności zielnej;
•	stosowanie obornika, którego ilość nie może przekroczyć 10 t/ha;
•	zastosowanie pestycydów tylko w sposób ograniczony do miejscowej i selektywnej walki z chwastami, po uprzednim uzgodnieniu z doradcą prowadzącym;
•	wypas  dopuszczalny przy obsadzie bydła do 0,4 DJP/ha).
•	Wymogi dodatkowe dla wariantu:
•	zastosowanie tego środka na różnych polach w gospodarstwie w ciągu 5 lat;
•	Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt nasion traw oraz rozrzucenia obornika;
•	strata wynikająca z niższych plonów z powodu wsiewki;
•	oszczędności wynikające z rezygnacji z nawożenia i zmniejszenia dawki N pod roślinę następczą;
•	podwyższenie jakości kultury gleby;
•	zabiegi uprawowe mogą być wznowione po 1 marca.
2 Wariant: Zielone pola (Kod: K02b)
Definicja: Międzyplony ozime i ścierniskowy pozostawione na powierzchni pola przez okres jesieni i zimy aż do wiosny. Na obszarach  narażonych na erozję i wzmożony spływ powierzchniowy biogenów, celowe jest działanie prowadzące do poprawy właściwości biologicznych gleby, zwiększenie stopnia pokrycia gleb roślinnością, zwiększenie różnorodności botanicznej regionów z dominacją pól ornych. 
Znaczenie gospodarcze:
•	poprawa właściwości biologicznych gleby;
•	zwiększenie stopnia pokrycia gleb roślinnością - działanie przeciwerozyjne.
Cel i założenia:
Upowszechnianie dobrych praktyk  służących wypełnianiu zobowiązań wynikających z Dyrektywy Azotanowej, a zwłaszcza prowadzących do ograniczania zanieczyszczeń azotanowych pochodzenia rolniczego, a także dobrych praktyk prowadzących do wzrostu kultury gleby.
W gospodarstwie, w okresie zimy,  roślinnością będzie pokryte 50% (60%) gruntów ornych nie zagrożonych erozją, na gruntach narażonych na erozję – 75% (80%) gruntów ornych. 
Minimalna powierzchnia: 1 ha, zastosowanie na całym polu
Poziom wsparcia  dla opcji pakietu K02: 
•	„Zielone pola – międzyplon ozimy” (Kod: K02b01) – 450 PLN/ha		 
•	„Zielone pola – międzyplon ścierniskowy” (Kod: K02b02) -  450 PLN/ha 
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	zaniechanie stosowania nawozów mineralnych, organicznych i wapniowych, z wyjątkiem obornika, którego ilość nie może przekroczyć 10 t/ha;
•	zakaz stosowania środków ochrony roślin.
Wymogi  dodatkowe dla wariantu: 
•	w gospodarstwie, w okresie zimy,  będzie pokrytych roślinnością 50% (60%) gruntów ornych nie zagrożonych erozją, na gruntach erodowanych – 75% (80%) gruntów ornych;
•	w zależności od rzeźby terenu i uprawianych gatunków roślin, obsiew pola w jednym z wariantów: międzyplon ścierniskowy (gorczyca, seradela, facelia), międzyplon ozimy (mieszanka wyki z żytem lub żyto);
•	termin obsiewu do 30 września;
•	zabiegi uprawowe mogą być wznowione po 1 marca. 
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszty związane z kupnem nasion, pracami związanymi z siewem;
•	utrata dochodu wynikająca ze zmniejszenia plonu rośliny następczej;
•	oszczędności wynikające ze zmniejszenia dawki nawozów, poprawy jakości kultury gleby i zmniejszenia dawki N pod roślinę następczą;
•	dodatkowy dochód z plonu zielonki.
3 Wariant: Zielony ugór (Kod: K02c)
Definicja: Pakiet polega na uprawie roślin w plonie głównym na przyoranie. Ma zastosowanie na obszarach zdegradowanych intensywną uprawą roli, zwłaszcza w regionach monokulturowej uprawy roślin,  na gruntach odłogowanych oraz  glebach zdegradowanych w wyniku erozji. Pakiet stosowany raz na 5 lat lub w rotacji
Cel i założenia:
•	poprawa kultury gleby;
•	zmniejszenie intensywności użytkowania gruntów ornych; 
•	stworzenie lepszych warunków dla mikro- i mezofauny pól. 
Poziom wsparcia:
•	„Zielony ugór na gruntach uprawianych” (Kod: K02c01) – 990 PLN/ha/rok	 
•	„Zielony ugór na gruntach odłogowanych” (Kod: K02c02) – 330 PLN/ha/rok	
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	zakaz stosowania herbicydów i pestycydów.
Dobra praktyka rolnicza
•	obsianie na wiosnę mieszanką roślin motylkowych. W zależności od gleby, mieszanki powinny stanowić kompozycję nasion łubinu, wyki, seradeli, gorczycy i traw, peluszki, owsa;
•	wapnowanie, nawozy organiczne i nieorganiczne mogą być zastosowane przed siewem;
•	selektywna kontrola chwastów. 
Uzasadnienie wysokości premii:
•	utracony dochód z plonu zielonki;
•	oszczędności wynikające ze zmniejszenia dawki azotu (N) pod roślinę następczą oraz poprawy kultury gleby.
4 Wariant: Ochrona gruntów narażonych na erozję (Kod: K02d)
Definicja: Działanie dotyczy stoków o nachyleniu powyżej 100,  które są narażone na spłukiwanie powierzchniowe (erozję wodną). Najbardziej skuteczną metodą zapobiegania erozji jest uprawa roślin wieloletnich. 
Znaczenie gospodarcze: Czasowe wyłączenie gruntów ornych na stokach powyżej 100 spod uprawy i obsianie roślinnością strukturotwórczą.
Cel: 
•	ograniczenie zjawiska erozji i ochrona gruntów zagrożonych erozją. 
Minimalna powierzchnia: Zastosowanie na całym polu (działce rolnej).
Proponowana premia: 
•	„Wprowadzanie roślinności strukturotwórczej” (Kod: K02d) – 1050 PLN/ha
Obszar wdrażania:  w obszarach o I stopniu  zagrożenia erozją wodną i wietrzną.
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	poprzecznostokowy kierunek orki w górnej i środkowej części stoku najbardziej narażonego na erozję wodną.
Dobra praktyka rolnicza
•	anty-erozyjne metody uprawy roli (bezorkowa uprawa roli – grubery, brony obrotowe). Wyeliminowanie upraw, które sprzyjają działaniu erozji wodnej i są związane z tworzeniem bruzd wzdłuż stokowych (kukurydza, ziemniaki, warzywa);
•	wariantowym rozwiązaniem jest wprowadzanie roślinności strukturotwórczej na gruntach erodujących – zamiana gruntów ornych na użytki zielone (koniczyna, lucerna, trawy).
Uzasadnienie wysokości premii:
•	wyższe o 20% koszty anty-erozyjnej uprawy ze względu na specjalistyczny sprzęt;
•	koszty związane z przygotowaniem gleby, obsiewem nasionami traw oraz koszeniem;
•	utracona nadwyżka bezpośrednia osiągana w  trudnych warunkach uprawy roli.
Pakiet: PRZESTRZENIE OTWARTE W KRAJOBRAZIE ROLNICZYM (Kod: K03)
1 Wariant: Przywrócenie przestrzeni otwartych (Kod: K03a)
Definicja: W Polsce występuje znaczna ilość gruntów ornych, na których zaprzestano użytkowania z powodu nieopłacalności produkcji, czy też utrudnionego dostępu do tych gruntów. Ze środowiskowego punktu widzenia ważne jest, aby nie zachodziła na tym terenie sukcesja (niekontrolowane zakrzaczenie), ze względu na utratę siedlisk wielu gatunków fauny i flory, związanych z terenami rolniczymi. Wariant będzie wdrażany przez 1 rok.
Cel i założenia:
•	przywrócenie przestrzeni otwartych w krajobrazie rolniczym;
•	zapobieganie i zwalczanie sukcesji.
Minimalna powierzchnia: 1,0 ha
Proponowana premia: 300 PLN/ha/rok
Warunki uzyskania dotacji
Zwykła dobra praktyka rolnicza:
•	badanie gleby na zawartość składników nawozowych i kwasowość;
•	zabieg wapnowania.
Dobra praktyka rolnicza:
•	uprawa gleby – głęboka orka, kultywator, talerzowanie, brona, nawożenie, siew;
•	zakupienie odpowiedniego materiału siewnego (zielony ugór).
Praktyka uzupełniająca:
•	w przypadku wystąpienia takiej potrzeby zastosowanie pakietu uzupełniającego – usuwanie roślinności inwazyjnej (Kod:U01) 
2 Wariant: Utrzymanie przestrzeni otwartych (Kod: K03b)
Definicja: Wiele gruntów rolnych jest porzuconych i zaniedbanych, co przejawia się występowaniem na nich roślinności inwazyjnej. W takim przypadku zaleca się utrzymanie tych gruntów w stanie pozwalającym zapobiegać sukcesji, grożącej wycofaniem się gatunków charakterystycznych  dla tych terenów oraz zatraceniem cech charakterystycznych siedliska. 
Cel: 
•	zachęcenie rolników do pro-środowiskowego gospodarowania na  gruntach zaniedbanych;
•	zwiększenie różnorodności biologicznej danego terenu; 
•	poprawa walorów krajobrazowych;
•	zapobieganie rozprzestrzenianiu się chwastów.
Minimalna powierzchnia: 1 ha
Proponowana premia: 230 PLN/ha/rok
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	przestrzeganie terminu koszenia tj. nie wcześniej niż po 10 lipca.
Dobra praktyka rolnicza
•	koszenie roślinności przeprowadzone raz w roku wraz ze zbiorem siana.
Praktyka uzupełniająca:
•	ręczne usunięcie roślinności inwazyjnej (jeśli konieczne) (Kod: U01)
Pakiet: STREFY BUFOROWE  (Kod: K04)
Wariant:  2-metrowe strefy buforowe i miedze śródpolne (Kod: K04a)
Definicja: Zadarnione 2-metrowe strefy buforowe zakładane są wzdłuż cieków (główne rowy i strumienie prowadzące wodę przy najmniej 9 miesięcy w roku) i małych zbiorników wodnych. Szerokość strefy liczona jest od brzegu cieku lub zbiornika wodnego. Zakładane są na gruntach ornych lub na intensywnych łąkach w sytuacji, gdy zbiorniki pozbawione są osłony lub, gdy osłona jest niewystarczająca. 
Miedze śródpolne, jako pasy zadarnione, powinny być zakładane w obrębie dużych pól.
Cel i założenia:
•	w przypadku stref buforowych głównym celem jest uniknięcie skażenia wód powierzchniowych w otwartych ciekach wodnych, prowadzących wodę przynajmniej przez 9 miesięcy w roku;
•	zakładanie miedz śródpolnych ma na celu przeciwdziałanie erozji gruntów ornych i zwiększenie różnorodności biologicznej terenów rolnych.
Minimalna długość: 50 m
Poziom wsparcia dla opcji:
•	„2-m strefy buforowe” (Kod: K04a01) – 12 PLN/100 mb
•	„2-m miedze śródpolne” (Kod: K04a02) – 12 PLN/100 mb
Obszar wdrażania: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	1-metrowe strefy wzdłuż cieków wodnych;
•	zakaz stosowania nawozów i chemicznych środków ochrony roślin.
Dobra praktyka rolnicza
•	zakładanie średnio 2–metrowej strefy buforowej, oddzielającej pole od krawędzi skarpy rowu lub miedzy rozdzielającej większą połać pola, poprzez obsianie odpowiednio dobraną mieszanką traw;
•	w celu wyeliminowania niepożądanej roślinności w trakcie formowania się strefy, będzie ona wykaszana;
•	po osiągnięciu stanu docelowego strefa będzie koszona raz na trzy lata;
•	w przypadku, gdy strefa ochronna sąsiaduje z trwałym użytkiem zielonym, na którym wypasane są zwierzęta, należy ją odgrodzić, aby zabezpieczyć skarpy przed zniszczeniem oraz bezpośrednim dostępem zwierząt do wody;
•	założenie miedz poprzez wyłączenie z uprawy pasów o szerokości 2 m i obsianie odpowiednią mieszanką traw z dodatkiem ziół miododajnych.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt związany z zakupem nasion oraz założeniem strefy;
•	utracony dochód z powierzchni buforowej;
•	oszczędności w kosztach uprawy.
Wariant: 5-metrowe strefy buforowe i miedze śródpolne (Kod: K04b)
Definicja: Strefy buforowe o szerokości średnio 5 (pięciu) metrów zakładane są na łąkach intensywnie uprawianych i przekształconych, wzdłuż rowów melioracyjnych, strumieni, stawów, źródlisk, małych  zbiorników wodnych czy cennych siedlisk, np. torfowisk. 
Szerokie miedze śródpolne zakładane są w obrębie bardzo dużych pól, o powierzchni powyżej 20 ha.
Cel i założenia:
•	ochrona cennych terenów, przylegających do łąki intensywnej, przed niszczącym wpływem zabiegów uprawowych; 
•	ochrona otwartych zbiorników wodnych i siedlisk wrażliwych na zniszczenie;
•	przeciwdziałanie erozji gruntów ornych;
•	zwiększenie różnorodności biologicznej terenów rolnych.
Minimalna długość: 50 m
Poziom wsparcia dla opcji:
•	„5- metrowa strefa buforowa” (Kod: K04b01) – 52 PLN/100 mb
•	„5-m miedza śródpolna” (Kod: K04b02) – 52 PLN/100 mb
Obszar realizacji: cały kraj
Warunki uzyskania dotacji:
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	utworzenie 1 metrowej strefy buforowej;
•	rezygnacja ze stosowania nawozów organicznych i nieorganicznych oraz środków ochrony roślin, z wyjątkiem selektywnego usuwania uciążliwych chwastów (np. ostrożenia).
Dobra praktyka rolnicza
•	wydzielony pas łąki nie będzie poddawany zabiegom uprawnym;
•	koszenie z częstotliwością raz na trzy lata;
•	założenie miedz poprzez wyłączenie z uprawy pasów o szerokości 5 m i obsianie odpowiednią mieszanką traw z dodatkiem ziół miododajnych.
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt związany z zakupem nasion oraz założeniem strefy;
•	utracony dochód z powierzchni buforowej;
•	oszczędności w kosztach uprawy.
Pakiet: SADY TRADYCYJNE (Kod: K05)
Definicja: Pakiet obejmuje stare sady z lokalnymi odmianami drzew owocowych wysokopiennych (40-80 lat). Większość takich sadów  ma małą powierzchnię. Tradycyjny sposób prowadzenia sadów przydomowych  wiąże się z ograniczonym zakresem ochrony chemicznej drzew lub jej brakiem. 
Znaczenie gospodarcze:
•	tradycyjny sposób prowadzenia sadów przydomowych;
•	zaopatrzenie w owoce i ewentualny zbyt ich nadmiaru na potrzeby przetwórstwa.
Cel i założenia: 
•	zachowanie różnorodności uprawianych w tradycyjny sposób starych odmian drzew owocowych, stanowiących jednocześnie zanikający element dziedzictwa kulturowego wsi; 
•	ochrona korzystnych warunków rozwoju owadów i ptaków, często gniazdujących w koronach wysokich drzew owocowych;
•	zaopatrzenie w owoce i ewentualny zbyt ich nadmiaru na potrzeby przetwórstwa. 
Minimalna powierzchnia sadu: 0,15 ha (20-30 drzew w wieku około 50 lat), a nie większa niż 0,40 ha (mniej niż 150 drzew).
Poziom wsparcia: 
•	„Sady tradycyjne” (Kod: K05) 800 PLN/ha
Obszar wdrażania: regionalny
Warunki uzyskania dotacji
Zwykła dobra praktyka rolnicza
•	rezygnacja ze stosowania praktyk takich, jak orka, nowe systemy melioracyjne, stosowanie nawozów, wapnowanie, stosowanie herbicydów i pestycydów. Chemiczna ochrona drzew w sytuacji dużego zagrożenia drzew będzie dopuszczalna za zgodą doradcy. 
Dobra praktyka rolnicza
•	wykonanie podstawowych prac pielęgnacyjnych w sadzie, takich jak: cięcie sanitarne i prześwietlające (rozluźniające korony) –  w cyklu pięcioletnim, wykaszanie murawy lub wypas (w tym przypadku ochrona drzew);
•	uzupełnienia ubytku drzew powinny być robione przy wykorzystaniu silnie rosnących podkładek umożliwiających prowadzenie sadu w formie wysokopiennych drzew, z zachowaniem tradycyjnej rozstawy drzew  i sposobu prowadzenia sadu. 
Uzasadnienie wysokości premii:
•	Koszt związany z pielęgnacją sadu – przycinanie drzewek i koszenie murawy
PAKIETY UZUPEŁNIAJĄCE (Kod: U)
Wszystkie pakiety uzupełniające mogą być realizowane tylko łącznie z pozostałymi pakietami.
Pakiet: USUWANIE INWAZYJNEJ ROŚLINNOŚCI (Kod: U01)

Definicja: Tereny odłogowane zagrożone są sukcesją roślinności drzewiastej bądź szuwarowej, utratą walorów przyrodniczych, zwłaszcza jako siedlisko ptaków terenów otwartych. Tereny wyłączone z gospodarki rolnej tracą walory użytkowe w wyniku zachwaszczania i zarastania roślinnością wysoką. Pakiet może być stosowany jednorazowo lub cyklicznie w ciągu 5 lat. Szczegółowe praktyki będą zależeć od typu siedliska. 
Cel i założenia: 
•	usuwanie inwazyjnej roślinności na gruntach rolnych zaniedbanych
•	przywrócenie gruntów odłogowanych do użytkowania rolniczego.
Warunki uzyskania dotacji:
•	wycinanie niepożądanej roślinności wysokiej
•	usuwanie biomasy. 
Poziom wsparcia:
•	„Usuwanie roślinności wysokiej pokrywającej teren do 40 %” (Kod:U01a) – 50 PLN
•	„Usuwanie roślinności wysokiej  pokrywającej teren 40% -60%” (Kod:U01b) - 80 PLN
•	„Usuwanie roślinności wysokiej powyżej pokrywającej teren 60%”(Kod:U01c) - 120 PLN
Uzasadnienie wysokości premii:
•	koszt ręcznego lub przy użyciu lekkiego sprzętu usuwania zakrzaczeń oraz wywozu biomasy;
•	płatność jednorazowa , czyli bez podziału na 5 lat.
Pakiet: REKOMPENSATA KOSZTÓW UŻYTKOWANIA ODLEGŁYCH ŁĄK I PASTWISK (Kod: U02)
Definicja: Łąki odległe od  zabudowań gospodarstwa  (od 5 km najkrótszą możliwą drogą) lub trudno dostępne (brak dróg dojazdowych do łąk lub ich zły stan techniczny) mogą być zaniedbywane. Najszybciej wyłączane z użytkowania są łąki zabagnione, charakteryzujące się niską nośnością gleb, dawniej koszone z dużym nakładem ręcznej robocizny. Zwiększenie dostępności polega na przywróceniu użytkowania odległych gruntów, w efekcie rekompensowania kosztów dojazdu do tych gruntów.  Wysokość płatności będzie ulegała modulacji w zależności od odległości (stawka będzie rosła co 5 km).
Cele:
•	zapewnienie kontynuacji użytkowania łąk znajdujących się w dużym oddaleniu i trudnodostępnych;
•	zachęcenie rolników do użytkowania  gruntów rolnych (pastwisk), które są położone w znacznej odległości od siedziby gospodarstwa. 
Proponowane płatności: 
•	„Usuwanie roślinności wysokiej pokrywającej teren do 40 %” (Kod:U01a) – 50 PLN
•	„Usuwanie roślinności wysokiej  pokrywającej teren 40% -60%” (Kod:U01b) - 80 PLN
•	„Usuwanie roślinności wysokiej powyżej pokrywającej teren 60%”(Kod:U01c) - 120 PLN
Warunki uzyskania dotacji:
•	kontynuacja użytkowania kośnego;
•	usuwanie biomasy.
Pakiet: WAPNOWANIE (Kod:U03)
Definicja: Podstawowym czynnikiem degradującym gleby w Polsce jest wysokie zakwaszenie, które zwiększa dostępność dla roślin niektórych metali ciężkich (np. kadmu) oraz wywiera wpływ na zmianę składu i aktywności mikroorganizmów glebowych. Wapnowanie gleb jest podstawowym sposobem przeciwdziałania temu zjawisku.
Cele: 
•	wapnowanie gleb w celu poprawy warunków glebowych, służąca ograniczaniu przyswajania metali ciężkich przez rośliny. 
Warunki uzyskania dotacji
Wapnowanie na podstawie potrzeb oraz kategorii agronomicznej gleby, najlepiej po żniwach lub na przedwiośniu. Na trwałych użytkach zielonych wapnowanie należy przeprowadzać jesienią. Średnia wysokość stosowania nawozów wapniowych wynosi 2 t/ha użytków rolnych, raz na pięć lat.
Proponowane płatności:
•	„Wapnowanie” (Kod:U03) - 500 PLN
Pakiet: DNI OTWARTYCH DRZWI (Kod: U04)
Definicja: Gospodarstwa biorące udział w programie rolnośrodowiskowym, które spełniają kryteria wymagane dla gospodarstwa pokazowego,  mogą dodatkowo podejmować zadania o charakterze promocyjnym i edukacyjnym służąc radą okolicznym mieszkańcom wsi i innym zainteresowanym programem osobom. Gospodarstwo  pokazowe posiada odpowiednie pomieszczenia do organizacji spotkań, a także realizuje  pakiety ze wszystkich  poziomów.
Cel i założenia:  
•	przygotowanie i prowadzenie na terenie gospodarstwa działalności dydaktyczno-informacyjnej w formie otwartych dni co najmniej 6 dni w ciągu roku.
•	Gospodarstwa muszą prezentować w sposób modelowy działania rolnośrodowiskowe. Rolnik  musi być metodycznie i merytorycznie przygotowany do prowadzenia spotkań informacyjnych i udzielania praktycznych wskazówek. Gospodarstwa są wyposażone w odpowiednie materiały instruktażowe i dysponują odpowiednimi pomieszczeniami do organizacji spotkań.
Proponowana płatność: 200 PLN/1 dzień
Warunki realizacji
Działalność o charakterze edukacyjno-promocyjnym będzie realizowana na terenie gospodarstwa w ciągu całego roku. Podczas organizacji spotkań rolnik powinien uzyskać wsparcie ze strony współpracującej z nim instytucji doradczej. Uczestnikami spotkań będą przede wszystkim rolnicy, ale także przedstawiciela zainteresowanych instytucji. Program jednorazowego spotkania  będzie trwał nie mniej niż 4 godziny i będzie obejmował  prelekcje i  demonstracje w terenie. 
Działalność o charakterze promocyjnym obejmuje:
•	przygotowanie materiałów informacyjnych (broszury, filmy, przeźrocza);
•	przygotowanie i wytyczenie ścieżki dydaktycznej na terenie gospodarstwa demonstracyjnego, w tym odpowiednie przejścia;
•	przygotowanie, wykonanie i rozmieszczenie tablic informacyjnych;
•	wygrodzenie pól pokazowych.
Gospodarstwo w ramach pakietu „otwarte drzwi”, ma możliwość prowadzenia działalności handlowej  produktami promocyjnymi, jak np. koszulki, kartki pocztowe itp.  Koszt wyprodukowania takich materiałów nie podlega zwrotowi w ramach programu rolnośrodowiskowego.
Uzasadnienie  premii
Wsparcie do działalności o charakterze promocyjnym będzie refundowane na podstawie faktur przy następujących górnych limitach: 
•	materiały edukacyjno-szkoleniowe – przygotowanie i wydrukowanie około 250 sztuk broszur (około 4 stron) o tematyce rolnośrodowiskowej - 1000 PLN;
•	plansze demonstracyjne  - 1400 PLN;
•	opracowanie 15 min. filmu szkoleniowo-edukacyjnego –20 000 PLN za jeden akt. 
Założenia kalkulacji płatności
Wskaźniki charakteryzujące przeciętne wyniki ekonomiczne gospodarstw przyjęte jako poziom referencyjny do kalkulacji płatności krajowego programu rolnośrodowiskowego zostały wyliczone na podstawie:
•	danych GUS z 1995, 1996 i 1997 roku
•	dane dotyczące standardowej nadwyżki bezpośredniej 1996 r. są ostatnimi danymi przeliczonymi w sposób zgodny ze stosowanymi w krajach UE – wobec tego te dane zostały zastosowane w wyliczeniach oraz dane charakterystyczne dla przychodów i kosztów z tego okresu
•	danych Instytutu Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej pochodzących z własnych wieloletnich badań reprezentatywnej próby gospodarstw rolnych w Polsce
•	1 EUR = 3,95 PLN
Lp	Wskaźniki gospodarstw rolnych 	Dane	Źródło danych	
1	Średnia wielkość indywidualnego gospodarstwa rolnego (ha)	
	Powierzchnia całkowita (ha)	8,26	GUS	
	Powierzchnia użytków rolnych (ha)	7,40		
2	Średnia obsada DJP  na 1 ha GPP 	1,22		
3	Zużycie pasz objętościowych na 1 DJP/rok (dt)	
	Zielonka 	91	rachunkowość rolna	
	Zielonka na siano 	84		
	Zielonka na kiszonkę	13		
	Okopowe pastewne	26		
4	Średnia obsada DJP na 1 ha GPP w trudnych warunkach 	0,74		
5	Standardowa Nadwyżka bezpośrednia dla 1996 r. na 1 ha UR (PLN)	1177	rachunkowość rolna+GUS	
6	Nadwyżka bezpośrednia na 1 ha UR w trudnych warunkach (PLN)	866		
7	Nadwyżka bezpośrednia na 1 DJP (PLN)	1153	(15)	
8	Nadwyżka bezpośrednia na 1DJP przy opasie (PLN)	531	(9)	
9	Średni plon siana (dt/ha)	46,5	GUS	
Przyjęto następujące założenia metodyczne:
•	pominięto koszty robocizny producentów rolnych i członków ich rodzin w sytuacjach, gdy koszt ten przy wdrażaniu i prowadzeniu programów rolnośrodowiskowych jest równy kosztom robocizny zaoszczędzonej w wyniku ich wdrożenia. 
•	koszt upraw przyjęto według opracowania IBMER
•	w pakietach koszty bezpośrednie są równe 74% kwoty nadwyżki bezpośredniej
Źródła danych uzupełniających 
1.	Baum R.2000: Przesłanki zrównoważonego rozwoju gospodarstw rolnych, „Roczniki naukowe SERiA”, zeszyt 1, tom 1, Wyd. SERiA , Warszawa – Poznań - Zamość, 36-41
2.	Jaska E. 1999. Porównanie potencjału produkcyjnego i wyników ekonomicznych gospodarstw ekologicznych i konwencjonalnych, (w Porównanie ekologicznych i konwencjonalnych gospodarstw rolnych w Polsce), Wyd. SGGW, 95-100
3.	Kuś J. 1999. Efektywność różnych systemów produkcji roślinnej, Zeszyty naukowe SGGW, Wyd. SGGW,  37, 159-168
4.	Kuś J. 1997: Wstępne porównanie trzech systemów produkcji roślinnej, Roczniki Akademii Rolniczej w Poznaniu,  Poznań , 119-126
5.	Majewski E., Łabętowicz J., Radecki A., Skomiał J., Straszewski S. 2000. Koncepcja systemu płatności z tytułu realizacji programów ochrony środowiska w gospodarstwie rolniczym.  Maszynopis.
6.	Majewski E. 1996: Doświadczenia i wnioski z pilotowego programu wdrożenia Integrowanej Produkcji. Mat. konf. nt. Integrowana Produkcja w Polsce i w wybranych krajach europejskich, Wyd. Fundacja Rozwój SGGW, Warszawa:65-75.
7.	Metera D., Bednarek A. 1995: Aktualny stan handlu produktami ekologicznymi w Polsce. Ekologiczne i integrowane rolnictwo w Polsce, Wyd. Fundacji Rozwoju SGGW, Warszawa:150-169.
8.	Muzalewski A. 1998. Koszty eksploatacji maszyn. IBMER, nr 12 (98/2), Warszawa.
9.	Niewęglowska G. 2001. Mały poradnik zarządzania gospodarstwem rolniczym. Wyd. IERiGŻ, Warszawa.
10.	 Rocznik statystyczny Rzeczpospolitej Polskiej. 2000  Warszawa,  wyd. GUS.
11.	Runowski H. 1999. Organizacyjno-ekonomiczne aspekty rolnictwa ekologicznego. Wyd. SGGW Warszawa. 
12.	 Rynek owoców i warzyw. 1999. Wyd. IERiGŻ. Warszawa.
13.	 Rynek środków produkcji i usług dla rolnictwa. 1999. Wyd. IERiGŻ. Warszawa.
14.	Ryszkowski L., Bałazy S., Jankowiak J., Hołodyńska I.; 2000: Ocena potrzeb zadrzewieniowych w Polsce i określenie zasad ich kształtowania w aspekcie programów rolnośrodowiskowych, maszynopis.
15.	Skarżyńska A., Augustyńska I.: Koszty jednostkowe i dochodowość produkcji rolniczej w gospodarstwach indywidualnych w 1999 r. Wyd. IERiGŻ, Warszawa 2000
16.	Woś A. 1992: Rolnictwo zrównoważone. Zagadnienia ekonomiki rolnej. Z  1-3 , KERR PAN, IERIGŻ, 9-21
17.	Wyniki rachunkowości rolnej gospodarstw indywidualnych 1998, 1999, 2000 Praca zbiorowa Zakładu Rachunkowości Rolnej IERiGŻ, wyd. w IERiGŻ, Warszawa..